Босна и Херцеговина ќе ја одбележи триесетгодишнината од потпишувањето на Дејтонскиот мировен договор[2] на 21 ноември 2025 година, додека само два дена подоцна, на 23 ноември, ќе се одржат предвремени избори за претседател на Република Српска (РС).
Причината за предвремените избори е конечната пресуда на Судот на Босна и Херцеговина, со која Милорад Додик (СНСД), до неодамна претседател на РС, беше осуден на една година затвор (подоцна претворена во парична казна), со експлицитна забрана за политичка активност во период од шест години. Според законот, ова автоматски го заврши неговиот мандат како претседател на РС.
Оваа одлука создаде длабок институционален јаз. Во првата фаза, властите на РС и СНСД ја отфрлија пресудата и продолжија да се однесуваат кон Додик како кон активен политички лидер. Во меѓувреме, тие формално го прифатија судскиот епилог, но фактот останува дека државните институции и меѓународните актери инсистираат на безрезервно почитување на судските одлуки.
Еве како се појави парадокс: Додик формално беше политички „неутрализиран“, но всушност ја задржа целосната контрола врз СНСД и поголемиот дел од институционалниот апарат на РС. Токму од овој однос на формална забрана и реална моќ произлегува таканаречениот модел на „манџурски кандидат“,[3] или „прокси“ решение во форма на кандидатурата на Синиша Каран (СНСД).
Кандидати – помеѓу вистинските избори и политичкиот прокси модел
Централната изборна комисија на Босна и Херцеговина (ЦИК) потврди шест кандидати:
Бранко Блануша (СДС) – кандидатот на опозицискиот блок и најсилниот предизвикувач на кандидатот на режимот.
Синиша Каран (СНСД) – кандидатот на Милорад Додик и владејачкиот режим, широко перцепиран како негов политички претставник, или „манџурски кандидат“.
Другите кандидати се: Драган Ѓокановиќ (Алијанса за нова политика), Никола Лазаревиќ (Еколошка партија на РС), Игор Гашевиќ (независен) и Славко Драгичевиќ (независен).
Иако другите кандидати придонесуваат за ширината на изборната понуда, нивното влијание врз целокупниот исход е ограничено и првенствено се манифестира преку можна фрагментација на опозицискиот електорат.
Како Додик продолжува да влијае на кампањата – и зошто СНСД не е суспендирана?
Иако Судот на Босна и Херцеговина му забрани на Милорад Додик политичка активност во период од шест години, правната и политичката пракса во Република Српска покажува сосема поинаква реалност. Според одлуката на судот, на Додик му е забрането да врши јавна функција или да се занимава со каква било активност што се смета за политичка активност. Сепак, де факто редоследот на власта остана непроменет.
Додик продолжува непречено да ги контролира клучните лостови на моќ во рамките на СНСД: партиската инфраструктура, широката мрежа на лојални кадри и пристапот до и контролата врз јавните ресурси. Во таква средина, тој може да ги координира сите клучни процеси од сенка – од номинирање кандидати и водење на кампањата до формулирање на партиски политики и пораки. На овој начин, тој ефикасно ја продолжува политичката активност, и покрај фактот дека таа е формално забранета.
Ова несовпаѓање помеѓу пресудата и реалноста е резултат на долгогодишен институционален конфликт помеѓу властите на РС и државните институции на БиХ. Механизмите за спроведување на судските одлуки се ограничени на територијата каде што државните институции немаат целосна оперативна контрола, што создава правно-политички вакуум во кој забраната е тешко да се спроведе.
Токму затоа Централната изборна комисија на БиХ не ја суспендираше кандидатурата на Синиша Каран. ЦИК е строго обврзана со закон и може да дејствува само врз основа на материјални факти што се однесуваат на самиот кандидат. Не постои судска или административна одлука против Каран што би го направила правно неподобен за кандидирање. СНСД формално го номинираше него, а не Додик, па затоа ЦИК нема правна основа за интервенција, иако политичката логика сугерира дека Каран е во суштина „кандидат-застапник“ на Додик.
Со други зборови, изборната администрација функционира според формата и законските процедури, додека политичката реалност се одвива во простор во кој формалните правила и фактичката моќ повеќе не се целосно поврзани.
Реторика и говор на омраза — влијанието на Додик врз кампањата и меѓународната реакција
За време на изборната кампања, Милорад Додик и неговите поддржувачи користеа силно поларизирачка реторика, честопати обележана со говор на омраза против Бошњаците и муслиманите, што беше особено очигледно на јавните собири, на пример во Источно Сараево. Кандидатот на СНСД Синиша Каран се профилираше како „пропадна верзија“ на пораките на Додик, усвојувајќи говор на омраза и конфронтација со државните институции, но со малку поблаг и поучтив тон. Каран не се дистанцираше од оваа реторика, што ја доведува во прашање неактивноста на Централната изборна комисија на БиХ во врска со неговата кандидатура.
Меѓународните актери, исто така, реагираа на оваа динамика на кампањата. Алијансата на цивилизациите на ООН (УНАОК) и специјалниот претставник на Обединетите нации за борба против исламофобијата, Мигел Анхел Моратинос, јавно го осудија говорот на омраза, наведувајќи: „Таквата навредлива реторика против Бошњаците не е компатибилна со принципите и вредностите е спротивно на принципите на Обединетите нации и е спротивно на основниот мандат на UNAOC, кој се стреми да промовира меѓусебно почитување, конструктивен дијалог и мирен соживот меѓу поединци и заедници од различно културно и религиозно потекло.“ [4]
Централната изборна комисија ја казни SNSD со 30.000 KM (приближно 15.000 евра) за поларизирачка реторика и говор на омраза. Иако казната претставува формален одговор, реториката на режимот продолжува да ја продлабочува поларизацијата, да ги мобилизира поддржувачите на SNSD, но во исто време ги охрабрува опозицијата и меѓународните набљудувачи да го зголемат надзорот врз интегритетот и безбедноста на изборниот процес. Особено загрижува фактот што надлежното обвинителство не одговори соодветно на овие јавни провокации и говор на омраза.
Отстранување на санкциите на OFAC – што се случи и каков е ефектот?
На крајот на октомври 2025 година, OFAC (Министерство за финансии на САД / Канцеларија за контрола на странски средства) објави промени на својата листа, со што го отстрани Милорад Додик од неа (29.10.2025 година). Овој потег претставува значаен дипломатски и финансиски сигнал, бидејќи формално ги укинува одредени имотни и финансиски ограничувања што претходно му беа наметнати на поединецот.
Сепак, отстранувањето од листата на OFAC не значи автоматски укинување на санкциите во други јурисдикции – како што се ЕУ, Велика Британија, Германија, Полска или Словенија – бидејќи секоја земја ги одредува своите мерки.
Укинувањето на санкциите врз Додик и неговите соработници, иако технички го олеснува неговиот политички статус во БиХ и го олеснува неговото лобирање на меѓународната сцена, не претставува политичка рехабилитација. Меѓународните актери продолжуваат да ги гледаат политиките на Додик како дестабилизирачки фактор и канал за руско влијание.
Стратегијата на Додик, насочена кон градење ентитетски и де факто сепаратистички структури – еден вид „Јужна Осетија“ на Балканот, со потенцијално присуство на руски воени бази – претставува сериозен предизвик за ЕУ, НАТО и САД и продолжува силно да ја обликува регионалната безбедност и политичката динамика.
По укинувањето на санкциите на OFAC, зголеменото инсистирање на српската членка на Претседателството на БиХ, Жељка Цвијановиќ (SNSD), за соработка со САД ја открива позадината на договорот со Вашингтон. Според овие принципи, не станува збор само за патот на Босна и Херцеговина кон НАТО, туку и за можноста за воспоставување американска воена база на територијата на Република Српска. Создавањето на навидум позитивна средина од страна на режимот на Додик затоа може да се смета за подготовка на теренот за таков развој.
Дали ќе се повтори сценариото од 2022 година (Тривиќ против Додик)?
На претседателските избори во Република Српска во 2022 година, Јелена Тривиќ, според бројни анализи и записи од избирачките места, освои повеќе гласови. Сепак, Централната изборна комисија (CIK) – под силен меѓународен притисок – го прогласи Милорад Додик за победник.
Прашањето е дали слично сценарио ќе се повтори во 2025 година. Одговорот е: можно е, но не во иста форма. ОБСЕ/ОДИХР сега има зголемени овластувања за мониторинг, меѓународното внимание е значително поинтензивно, а судската позадина на изборите и притисокот врз ЦИК се значително различни од ситуацијата во 2022 година.
Сепак, со оглед на длабоката политичко-институционална контрола на СНСД врз административните и партиските ресурси, ризикот од манипулација останува висок и реален.
Улогата на градоначалниците на Бања Лука и Бијелина (особено Драшко Станивуковиќ)
Локалните лидери, особено Драшко Станивуковиќ (Бања Лука – ПДП) и Љубиша Петровиќ (Биелина – СДС), имаат клучна логистичка и политичка улога на претстојните избори. Нивното влијание се рефлектира во контролата на избирачките места и гласачките места, надзорот на локалната администрација, спречувањето на опструкции и мобилизацијата на гласачите на опозицијата.
Доколку Станивуковиќ дејствува пасивно, пресметливо или дури и опструктивно, опозицијата би се нашла во значително тешка позиција. Од друга страна, нејзината активна поддршка може да ѝ овозможи на опозицијата да влезе во трката со реални изгледи за успех, зајакнувајќи ја координацијата и легитимитетот на опозицискиот блок на локално ниво.
Дали уставната позиција на РС е под закана или РС ја загрозува БиХ?
Реториката на Милорад Додик и СНСД често нагласува дека Република Српска е „загрозена“ од Сараево, странските судови и меѓународните институции. Сепак, анализата на меѓународната заедница и експертските аналитичари покажува поинаква слика: политиките на Милорад Додик го поткопуваат уставниот поредок на БиХ, ги зголемуваат етничките тензии, претставуваат безбедносен ризик за државата и регионот и предизвикуваат економска, политичка и меѓународна штета на самата РС.
Со други зборови, ентитетот на РС не е сам по себе загрозен – туку режимот на Додик ја загрозува Босна и Херцеговина, а индиректно и стабилноста на самиот ентитет.
Што значи победа за Каран, а што победа за Блануша?
Во политичката перцепција и според меѓународните анализи, Синиша Каран сè повеќе се опишува како „манџурски кандидат“ – номинален функционер кој всушност служи како инструмент на Милорад Додик. Каран нема автономна политичка тежина; тој целосно ги следи упатствата на Додик и претставува начин Додик да ја задржи власта и покрај тоа.
Во случај на победа на Каран (СНСД), би се очекувало продолжување на политиките на Додик: зголемена конфронтација со државните институции, можно формирање паралелни структури, растечки внатрешни тензии во РС, зајакнување на руското влијание, стагнација и изолација на ентитетите и понатамошна дестабилизација на Босна и Херцеговина.
Спротивно на тоа, победата на Блануша (СДС) би отворила простор за институционално смирување, деескалација на односите на државно ниво, поголема поддршка од меѓународната заедница, започнување политички дијалог и реформи и зајакнување на внатрешната демократска динамика во РС. Покрај тоа, победата на Блануша би овозможила почеток на борбата против криминалот и корупцијата и постепено расклопување на режимот на Додик.
Улогата на меѓународната заедница и соседните земји (Србија, Хрватска)
Меѓународната заедница – ЕУ, САД, ОБСЕ/ОДИХР и ОН – внимателно ги следат изборите во Република Српска, со акцент на почитување на судските одлуки, интегритетот на изборниот процес и спречувањето на говорот на омраза. Нивното влијание се врши преку политички притисок, санкции, набљудувачки мисии и дипломатски иницијативи.
Србија формално не се меша во изборите и се обидува да избегне дестабилизација, иако одржува блиски контакти со режимот на Додик. Хрватска, од друга страна, индиректно претпочита продолжување на политиките на СНСД поради своите стратешки интереси во БиХ, но исто така се обидува да избегне предизвикување меѓународна нестабилност.
Меѓународните актери – ЕУ, САД, ОН и ОБСЕ – постојано ја нагласуваат потребата од мирни и транспарентни избори, активно го следат потенцијалниот говор на омраза и се подготвени да интервенираат во случај на сериозни нерегуларности, со цел да се обезбеди легитимитет и стабилност на изборниот процес.
Заклучок и кратка оценка од IFIMES
Предвремените претседателски избори во Република Српска се одржуваат во исклучително напната институционална и политичка средина. Судењето против Милорад Додик создаде преседан, но и вакуум во власта што СНСД се обидува да го пополни преку „манџурскиот кандидат“ – полномошникот Синиша Каран.
Победата на Каран би значела продолжување на постојната политика на дестабилизација и конфронтација со државните институции и меѓународниот фактор. Обратно, победата на Бранко Блануша би отворила простор за институционална реконфигурација, намалување на тензиите и зајакнување на довербата во државните механизми, како во РС, така и во Босна и Херцеговина, и би најавила решителна борба против криминалот и корупцијата.
Улогата на меѓународната заедница останува клучна: следење на изборниот процес, спречување на манипулации, одговор на говорот на омраза, зачувување на безбедноста, како и заштита на уставниот и правниот поредок и внатрешната организација на државата.
Конечниот исход од изборите во голема мера ќе зависи од мобилизацијата на опозицијата и координираните активности на локалните лидери, особено во Бања Лука и Бијелина, чија активна поддршка може значително да влијае на легитимноста и транспарентноста на изборниот процес.
IFIMES International Institute Љубљана/Вашингтон/Брисел/Бања Лука, 19 ноември 2025 година
