Јерг Хескенс го советува Александар Вучиќ веќе 13 години, а е платен од германската влада, што покренува голем број уставни, правни и политичко-безбедносни прашања, пишува БИРН.
БИРН/Шпигел откриваат детали за неговиот ангажман од 2020 година до денес – тајни состаноци и планови за проектот Јадар пред и по неговото запирање, како и финансиите што Германија ги издвои за поддршка на рударството во екот на студентските протести
„Јас го нарекувам „мој швабо“, тој ме нарекува „мој див Србин“. Така разменуваме комплименти“, рече српскиот претседател Александар Вучиќ во февруари 2023 година на отворањето на фабриката на германската компанија Континентал во Нови Сад, опишувајќи го својот однос со Јерг Хескенс, неговиот советник за германски инвестиции, објавува БИРН.
Хескенс е навистина како сенка на Вучиќ, со оглед на тоа што тој е еден од неговите најдолгогодишни соработници кој го советува континуирано од септември 2013 година, според оваа истражувачка мрежа.
Германецот го советувал Вучиќ додека бил министер за одбрана и вицепремиер, а потоа и во времето кога ја извршувал функцијата премиер. По претседателските избори во 2017 година, тој се пресели во канцеларијата во Андриќев Венац, каде што живее и денес, заедно со Вучиќ.
Истражувањето на БИРН и германското списание „Шпигел“, врз основа на документација што БИРН ја собра повеќе од шест месеци од германските институции согласно Законот за пристап до информации од јавно значење – и која се однесува на ангажманот на Хескенс од 2020 година до денес – покажува дека Србија станала услужна економија за германската економија во ерата на Александар Вучиќ и дека претставниците на германските власти во Вучиќ виделе личност со која може директно да се преговара за бизнис.
„На оваа функција, тој (Хескенс) многу придонесува за директното претставување на интересите на германската економија кај Вучиќ“, се наведува во подготвителниот документ за ангажманот на Хескенс од јуни 2020 година, до кој БИРН/Шпигел имаа пристап.
Според официјалните извештаи за нивните активности до кои имавме пристап, може да се заклучи дека договорите што беа договорени и координирани навлегоа длабоко во работите на српската влада и дека тие имаа мала или никаква врска со кабинетот на српскиот претседател, се наведува во истражувањето.
Ситуацијата стана уште покомплицирана од 25 август 2020 година, кога германското Министерство за економија и енергетика (BMWK) и претседателот Вучиќ потпишаа договор за воспоставување „институционално партнерство“ на 25 август 2020 година – со Хескенс како точка за контакт.
Документацијата што ја добија покажува дека соработката меѓу Вучиќ и Германија станува првенствено фокусирана на проектот за рударство на литиум во западна Србија. Во времето на потпишувањето на договорот, српската јавност не беше запознаена со улогата на Германија во проектот и нивните договори со претседателот Вучиќ.
БИРН/Шпигел откриваат дека проектот Јадар останал приоритет за германското партнерство со Вучиќ дури и за време на минатогодишните големи граѓански протести предводени од студентите, како и по смртта на 16 лица по уривањето на настрешница во Нови Сад.
Соработката за развој на проектот 2025 година беше дополнително конкретизирана, бидејќи Берлин издвои 4,9 милиони евра за помош при спроведувањето на проектот Јадар, а беше договорено и доаѓање на германски експерти за советување на српските институции одговорни за одобрување на рударски проекти.
Исто така, документацијата што ја добија сугерира дека властите однапред биле јасни дека запирањето на проектот пред изборите во 2022 година е привремено, со оглед на тоа што само еден месец по изборите во април, Вучиќ и тогашниот германски канцелар Олаф Шолц разговарале за рестартирање на проектот „и покрај загриженоста од дел од српското население“.
БИРН, исто така, открива дека потпишувањето на Меморандумот за соработка за критични суровини со ЕУ за време на посетата на Шолц во јули 2024 година било подготвено месеци претходно како дел од соработката меѓу Вучиќ и Германија, односно пред одлуката на Уставниот суд со која законски се рехабилитира проектот Јадар.
Бибер: Јасно е дека приказната за запирање на проектот Јадар во 2022 година била лажна
Флоријан Бибер, професор на Универзитетот во Грац, за БИРН изјави дека со партнерството со Вучиќ, „германската влада всушност ја поддржува уставната злоупотреба што ја врши Вучиќ контролирајќи сè“.
„Мислам дека ако некој документ навистина ја отелотворува стабилократијата – тогаш тоа е овој, нели? Во смисла дека вели: знаете, правно кажано, за нас не е важно кој е надлежен. Секако, уставно кажано, претседателот нема никаква врска со Зелениот договор, со рударството, па дури ни со економската политика“, вели Бибер, кој го популаризираше терминот „стабилократија“, кој ја опишува соработката на западните земји со балканските недемократски режими за политички и економски интереси, со непочитување на владеењето на правото и демократските процедури.
Професорот, исто така, нагласува дека е јасно дека целата приказна за запирање на проектот Јадар 2022 била лажна.
„Оваа соработка сугерира дека Германија била соучесник во ова, дека германската влада знаела дека Србија никогаш не се откажала од проектот и дека е дел од него – што во суштина било прикривање, бидејќи српската влада тврдела дека проектот е суспендиран“, изјави Бибер за БИРН.
„Швабо“ и „Див Србин“
Јерг Хескенс, 49, живее на Балканот многу години и е во брак со српска државјанка, објави БИРН. Во едно интервју, тој рекол дека работел и студирал во Сараево, Загреб и Белград. Иако е вработен во германската влада, Хескенс започнал и приватен бизнис во Србија – тој е ко-сопственик на компанијата „Хепи Хејзелнатс д.о.о.“, која е регистрирана за одгледување овошје, во која поседува 41,6 проценти удел. Компанијата е основана во 2021 година, но нема значителен приход.
Тој, исто така, поседува најмалку два стана во Белград. Еден од нив е во луксузна зграда во населбата „Белград на вода“, контроверзен проект што критичарите го сметаат за симбол на корупција и злоупотреба од страна на владата на Вучиќ, објавува БИРН.
Во изјава за германското списание Велт во февруари 2019 година, Хескенс го бранеше проектот, нагласувајќи дека „голем дел од него не бил транспарентен, но на крајот договорите биле објавени“ и дека „Белград ќе има економска корист“.
Веднаш следната година, тој купил стан од 112 м² во „Белград на вода“ со кредит од 230.000 евра – и тоа додека бил во изградба, според катастарските податоци. Моменталната вредност на станот е конзервативно проценета на над половина милион евра, со оглед на тоа што цената на квадратен метар на таа адреса не паѓа под 5.000 евра.
Советник на Млаѓан Динкиќ
Неговиот прв професионален ангажман во Србија беше во 2009 година, кога стана советник на градоначалникот на Суботица, Саша Вучиниќ, тогашен член на ДС, за привлекување германски инвеститори, а преку проект на Германската организација за меѓународна соработка (ГИЗ). Во јануари 2011 година, Хескенс стана советник на тогашниот министер за економија Млаѓан Динкиќ.
По доаѓањето на власт на СНС, улогата на Хескенс стана позначајна. Може да се каже дека тој го следеше Александар Вучиќ како сенка. Во септември 2013 година, тој стана советник на Вучиќ, кој тогаш беше министер за одбрана и прв заменик-премиер. Хескенс потоа беше ангажиран врз основа на договор меѓу Србија и германското Сојузно министерство за економска соработка и развој (БМЗ) како „интегриран експерт“ во рамките на министерствата на српската влада за поттикнување инвестиции, изјавија од германското министерство за БИРН/Шпигел.
Според тој проект, Хескенс требало делумно да биде платен од Србија, а делумно од Германија, со цел неговата плата да се усогласи со стандардот на ЕУ. Сепак, во интервју од 2014 година на ТВ Б92, Вучиќ изјавил дека Хескенс бил платен од Германија. Германското Министерство за економска соработка и развој (BMZ) одби да одговори на прашањето на BIRN/Spiegel за тоа колку од неговата плата всушност исплаќа.
Од август 2020 година, Хескенс е платен исклучиво од Германија, преку Германската агенција за меѓународна соработка (GIZ). Вкупниот буџет за „институционалното партнерство“ во кое е ангажиран Хескенс изнесува нешто повеќе од 1,3 милиони евра за периодот од август 2020 година до крајот на 2026 година.
„Според нашите сознанија, г-дин Хескенс не добива никаква друга компензација. Сите вработени во GIZ се должни да дејствуваат со интегритет. Принципите на интегритет се дел од договорот за вработување“, наведува GIZ.
Хескенс се претставува јавно како советник на претседателот Вучиќ, како што е напишано на неговата визит-карта, и како таков го претставуваат медиумите.
Сепак, Немања Ненадиќ, извршен директор на Транспарентност Србија, за БИРН изјави дека според Законот за претседателот на Републиката, Хескенс формално не е советник на Вучиќ, бидејќи советниците се назначуваат со официјална одлука, имаат статус на јавни службеници и за ова добиваат плата од буџетот. Тој исто така истакнува дека државните органи можат да ангажираат консултанти преку јавни набавки или преку донации, но нивната работа мора да биде во надлежност на таа институција.
„Најконтроверзното овде е што претседателот на Републиката, или поточно неговиот кабинет, воопшто се занимава со овие прашања, и затоа договорот со германското министерство не го склучила српската Влада или едно од министерствата“, вели Ненадиќ.
По барањата од БИРН и Дер Шпигел, Хескенс ја отстранил изјавата дека е советник на претседателот од својот профил на LinkedIn и ја променил така што сега пишува само дека работи во кабинетот на претседателот.
Хескенс и Вучиќ не одговорија на прашањата од новинарите.
По 13 години соработка, двајцата се сметаат и за пријатели, вели извор на БИРН запознаен со нивниот однос, па затоа не е изненадувачки што Хескенс го фали Вучиќ, што оди подалеку од рамката на дипломатска неутралност.
„Во Србија, два милиони луѓе гласаат за претседателот затоа што се економски подобро ситуирани, а не затоа што ги гледаат тие „чудни“ телевизии“, рече Хескенс во јануари оваа година.
Вучиќ го назначил Хескенс, според извештајот за соработка за периодот од декември 2021 до јуни 2022 година, за директна контактна точка за германската федерална канцеларија за прашања поврзани со литиум.
КОга беше прашано зошто договорот е потпишан директно со српскиот претседател, кој нема надлежност за економски прашања, германското Министерство за економија и енергетика за БИРН изјави: „На српската влада е да идентификува соодветен партнер во рамките на владата за билатерална соработка“.
Исто така, се наведува дека партнерството „било многу успешно во воспоставувањето и проширувањето на производствените капацитети на германските мали и средни претпријатија“ и во обезбедувањето „интензивни совети на српската влада во развојот на административни рамки за регулативи за рударство, процедури за лиценцирање и проценки на влијанието врз животната средина“.
Институционален договор за литиум со претседателот
Германското Министерство за економија и енергетика потпиша договор со претседателот на Србија на 25 август 2020 година за воспоставување „институционално партнерство“ насочено кон зајакнување на индустриската политика на Србија „во согласност со Зелениот договор на ЕУ“, како и „интегрирање на српските компании и образовни институции во синџирите на снабдување на германската економија“.
Потписници се Вучиќ и тогашниот германски министер за економија и енергетика, Петер Алтмаер. Институционалното партнерство е продолжено двапати, последен пат во јануари 2025 година, и е важечко до крајот на оваа година.
Во првиот извештај за активностите, кој го опфаќа периодот од декември 2020 година до 28 февруари 2021 година, експлицитно се наведува: „Важен дел од политиката за зелена индустрија, како и зелените инвестиции, може да биде паметното користење на природните ресурси на Србија, како што е литиумот, за производство на батерии во Европа и транзиција кон е-мобилност“.
Следниот извештај (1 март – 6 јули) нагласува дека „експлоатацијата на литиум и производството на батерии се од стратешко значење и би можеле да бидат предмет на стратешки сојуз меѓу Србија и Германија“, додавајќи дека овој сојуз би можел да се води преку „институционално партнерство“ со претседателот на Србија.
Во тој период, беа одржани состаноци и со премиерката Ана Брнабиќ, а германското Сојузно министерство за економија и енергетика (BMWK) и неговиот Сојузен институт за геонауки и природни ресурси, исто така, се занимаваа со проценката на влијанието врз животната средина на рударската локација и придружните објекти во проектот Јадар.
Немаше никакво споменување за директното учество на германски експерти во тој период во српската јавност.
Во извештајот за периодот јули-декември 2021 година, исто така, се споменува дека „институционалното партнерство“ со Вучиќ беше предмет на дискусија за време на септемвриската посета на тогашната канцеларка Ангела Меркел на Србија, кога таа првпат јавно го спомена интересот на Германија за рударство на литиум.
„Ако целиот свет е заинтересиран, тогаш и ние сме заинтересирани, тоа е јасно“, рече тогашната канцеларка во заминување, за која многумина тврдат дека е најважниот европски сојузник на Вучиќ со години.
Еколошкото движење одржа серија протести против проектот Јадар во тоа време, а бројни експерти зборуваа за опасностите од рударството на литиум во областа Лозница.
Извештајот за соработка за истиот период се однесува на незадоволството на граѓаните и заклучува дека германската поддршка за „зелено рударство“ во Србија ќе биде преиспитана, „за да ѝ се даде доволно време на српската влада да одговори на протестите“.
Договор со Шолц веднаш по изборите
Протестите против рудникот за литиум стануваат сè пожестоки. Масовните протести и блокадите на патиштата низ цела Србија кон крајот на 2021 и почетокот на 2022 година ја наведоа српската влада да го укине Правилникот за просторниот план на проектот Јадар, со што законски се запре приказната за рудникот Рио Тинто.
„Апсолутно е ставен крај. Апсолутно!“, изјави Брнабиќ во јануари 2022 година.
Одлуката беше донесена три месеци пред парламентарните и претседателските избори во Србија закажани за 3 април, поради што многумина не веруваа во искреноста на одлуката на властите.
По победата на изборите, скептицизмот се покажа како оправдан.
Веќе на 4 мај, Вучиќ и Хескенс отпатуваа во Берлин на средба со тогашниот нов германски канцелар Олаф Шолц, каде што литиумот беше експресно вратен како тема, а „институционалното партнерство“ со претседателот на Србија беше истакнато како исклучителен пример за билатерална германско-српска соработка.
Во документ за соработка од 27 јуни 2022 година, се наведува дека канцеларијата на канцеларот Шолц го известила германското Министерство за економија по телефон дека „српскиот претседател Александар Вучиќ сака да го продолжи истражувачкиот проект Јадар, и покрај загриженоста на дел од српското население…“
Во истиот документ се наведува дека експлоатацијата на литиум во Србија е „еколошки многу контроверзна, но може да биде од големо значење за снабдување на Европа со литиум“.
***
Кога ќе започне официјалното рестартирање на проектот Јадар, со потсетување на потпишувањето на Меморандумот за разбирање за стратешко партнерство за одржливи суровини во јули 2024 година, детали за тоа како настанот бил планиран однапред – „барем од март истата година“, бидејќи во извештајот за состанокот на германската делегација во Србија со кабинетот на српскиот претседател на 30 јуни 2025 година, се зборува за „многу задоволен“ Рио Тинто.
„Компанијата Рио Тинто е, според него, многу задоволна од соработката со српското Министерство за рудници“
Почетокот на изградбата е планиран за летото 2026 година, а почетокот на експлоатацијата за крајот на 2028 година / почетокот на 2029 година“, изјави Милан Новаковиќ, шеф на кабинетот на министерот за рударство и енергетика, кој присуствуваше на состанокот со Хескенс и Ивица Којиќ, шеф на кабинетот на Вучиќ… Документи и детали во текстот на БИРН на овој линк.
Од извештајот за активностите на кабинетот на претседателот Вучиќ и Јерг Хескенс, јасно е дека клучно е да се доведат германски инвеститори во Србија, да им се помогне да започнат бизниси низ цела Србија, но и да се промовира дуално образование, се вели меѓу другото во текстот на БИРН.
