Од оаза на стабилност до насилни потреси

Арапските држави од Заливот, кои вообичаено се сметаат за оази на стабилност, низок криминал и минимални даноци, сега се соочуваат со напади од Иран. Јеменските Хути, поддржани од Техеран, исто така се приклучија на конфликтот откако пропадна примирјето од 2022 година со соседна Саудиска Арабија.

Оваа недела, два саудиски брода беа погодени од ракети во Црвеното Море. Хутите велат дека принудиле уште десет брода да се вратат назад и ги предупредиле да ги избегнуваат саудиските пристаништа. Ова го отежнало движењето низ стратешкиот теснец Баб ел-Мандеб, кој го поврзува јужниот дел од Црвеното Море со Индискиот Океан. Прекините во снабдувањето со енергија и ѓубрива поради затворањето на Ормутскиот теснец од страна на Иран сега добија нова димензија, а двојната блокада на виталната поморска трговија наскоро би можела да има последици врз глобалната економија.

Саудиска Арабија се обидува да се дистанцира од конфликтот меѓу Иран и САД. Во голема мера е поштедена од нападите со беспилотни летала и балистички ракети на Иран што ги погодија Бахреин, Кувајт и Јордан овој месец. Поради затворениот Ормутски теснец, Саудијците делумно ги решија своите проблеми со извозот на нафта со испраќање милиони барели дневно преку гасоводот Исток-Запад, кој се протега од нафтените полиња на исток до извозниот терминал Јанбу Ал-Бар на Црвеното Море.

Од тој терминал, нафтата се испраќаше со танкер на југ, покрај Јемен и теснецот Баб ел-Мандеб, па сè до отворениот Индиски Океан. Таа рута повеќе не е безбедна бидејќи Хутите им се закануваат на бродовите што пловат по нивниот брег.

Американскиот претседател Доналд Трамп вети дека ќе „се грижи за Хутите“, но претходните обиди не дадоа резултати.

Кои се Хутите?

Хутите се шиитска племенска група од северен Јемен, центрирана околу градот Саада. Тие ги искористија немирите за време на протестите од Арапската пролет во 2014 година за да се преселат на југ и да го освојат главниот град Сана. Оттогаш тие контролираат поголем дел од населените области во Јемен, вклучувајќи го и стратешкото пристаниште Ходеида.

Саудиска Арабија започна војна против нив во 2015 година за да ја поткрепи соборената јеменска влада и да спречи појава на милиција поддржана од Иран на нејзината јужна граница. Ријад се надеваше дека неговите супериорни воздухопловни сили, опремени со западно оружје, брзо ќе ги принудат Хутите да преговараат. И покрај големите цивилни жртви за време на годините воздушни напади, Хутите никогаш не капитулираа и ја задржаа власта.

Претходни напади

Од 2023 до 2025 година, Хутите напаѓаа бродови во Црвеното Море за кои тврдеа дека се поврзани со Израел, наведувајќи ја поддршката за Палестинците во Газа. Тие, исто така, испукаа ракети кон американски и британски воени бродови. Јеменските планини покрај Црвеното Море, слично како иранскиот брег околу Ормутскиот теснец, се полни со скривалишта за оружје што може брзо да се активира за напад на бродови. Таа кампања предизвика пренасочување на бродскиот сообраќај и зголемување на трошоците за транспорт, што предизвика воена интервенција на САД и Велика Британија. Сега постојат стравувања дека сценариото би можело да се повтори.

Во поширокиот регион, ситуацијата е сложена. Ирак и Сирија, земји кои со години се во граѓанска војна, сега се релативно стабилни. Војната во Газа технички е под прекин на огнот, но Палестинците продолжуваат да гинат во воздушните напади, додека израелските населби, кои се нелегални според меѓународното право, се шират на окупираниот Западен Брег. Преговорите меѓу Израел и либанскиот Хезболах се во тек, па затоа се очекува конфликт во областа.

Економски и воени последици

Аналитичарите во моментов се најмногу фокусирани на Заливот и Арапскиот Полуостров. Администрацијата на Трамп е во конфликт со Иран од кој не може да најде излез. Дневните воздушни напади на САД не успеваат да ја принудат Иранската револуционерна гарда (ИРГЦ) да се откаже од контролата врз Ормутскиот теснец.

По секој американски напад, ИРГК возвраќа со напади врз соседните арапски држави кои се домаќини на американски бази, обидувајќи се да создаде раскол меѓу нив и Вашингтон. Од економска перспектива, секој ден кога клучните производи од Заливот не можат да поминат низ Ормутскиот теснец врши притисок врз глобалните синџири на снабдување и цените. Доколку и теснецот Баб ел-Мандеб остане затворен, влијанието врз глобалната економија ќе биде уште поголемо.

Воените тензии дополнително се засилија со договорот објавен во среда, кој им овозможува на американските компании да ѝ помогнат на Саудиска Арабија да развие цивилна нуклеарна програма. Иако нема индикации дека Ријад планира да развие нуклеарно оружје, постојат стравувања дека тоа би можело да предизвика трка во вооружување, бидејќи и Турција и Египет ги засилуваат своите нуклеарни програми во потрага по безбедносни гаранции.

Блискиот Исток доживеа бројни бранови на насилство во поновата историја. Сепак, постојат голем број загрижувачки фактори кои укажуваат дека, без траен и сеопфатен договор меѓу САД и Иран, регионот би можел да се соочи со долг период на нестабилност.