Ваквите споредби се сложени. Нема сомнение, на пример, дека САД долго време се во посебна категорија кога станува збор за напредни дигитални технологии, а денес особено кога станува збор за вештачка интелигенција. Исто така, фактот дека се работи за единствена држава им дава на САД огромна предност во креирањето и примената на инструменти на национална моќ.
Пошироката слика за човековата благосостојба
Во исто време, вреди да се потсетиме на познатите зборови за „живот, слобода и потрага по среќа“ од Американската декларација за независност. Очекуваниот животен век за мажите во САД во 2024 година изнесувал 76,5 години, во споредба со просекот од 80,5 години во други споредливи земји со високи приходи.
Кај жените, соодносот беше 81,4 наспроти 84,8 години. Ова е и покрај фактот дека САД трошат многу поголем дел од својот БДП за здравствена заштита. Стапката на убиства во САД во 2023 година беше 5,9 на 100.000 жители, во споредба со 1,3 во Франција и 0,9 во Германија. Бројот на затвореници на 100.000 жители беше 542, во споредба со 130 во Франција и 69 во Германија.
Значи, кога се гледа пошироката слика за човековата благосостојба, САД во никој случај не се супериорни. Всушност, во однос на целите поставени од основачите на земјата, може да се каже дека ситуацијата е спротивна.
Економски парадокс
Но, што е со економијата во потесна смисла, како капацитет за производство на стоки и услуги мерено со БДП? Тука, тврди Кругман, се среќаваме со фасцинантен парадокс што го побива конвенционалното мислење за економскиот неуспех на Европа. Тој истакнува дека постојат два начина да се спореди БДП: растот на реалниот БДП по глава на жител во даден период и релативното ниво на БДП по глава на жител во која било дадена година.
Покажано е дека, ако се спореди растот од 2000 година, резултатите на САД се очигледно подобри од оние на еврозоната. Меѓутоа, ако се спореди релативниот БДП по глава на жител, тоа не е вистина: БДП по глава на жител на еврозоната се зголемил во однос на оној на САД.
Како е можно една економија да расте побрзо од друга, а да не заврши релативно побогата отколку што била на почетокот? За да се разбере ова, потребно е да се анализираат разликите во тоа што се мери и како се мери. Овие разлики ја откриваат сложеноста на ваквите пресметки.
Објаснување на нееднаквоста во растот
Што го објаснува нееднаквоста во растот на БДП по глава на жител? Изненадувачки, иако технолошкиот сектор учествуваше само со 9,2 проценти во БДП на САД, во споредба со 5,4 проценти од БДП на ЕУ, речиси половина од разликата во растот на продуктивноста помеѓу двете економии се објаснува со разликите во релативната големина на тој еден сектор.
Покрај тоа, растот на продуктивноста во технолошкиот сектор на ЕУ, кој е веќе помал, се мери како помал отколку во САД. Генерално, технолошкиот сектор сам по себе сочинува повеќе од половина од вкупната разлика во растот на БДП по глава на жител.
Поврзано објаснување е проблемот со мерењето на растот. Извонредно брзиот регистриран раст на продуктивноста во американската технологија зависи од имплементацијата на таканаречените „хедонистички“ прилагодувања на цените на производите. Ова вклучува пресметување на вредноста на зголемената процесорска моќ за потрошувачите. Сепак, ваквите мерки се по својата природа многу неизвесни.
Ова го прави под знак прашалник повисокиот раст на продуктивноста во технолошкиот сектор во САД – а со тоа и американскиот БДП по глава на жител – не затоа што е погрешен, туку затоа што е прашање на проценка. Клучно е да се напомене дека растот на продуктивноста во нетехнолошките сектори, кои сочинуваат огромно мнозинство од обете економии, е доста сличен.
Како правилно да се споредат стандардите?
Проблемот со споредување на БДП по глава на жител според паритетот на куповната моќ меѓу земјите во даден временски момент е исто така сложен, но поедноставен. Не треба да се споредува автомобил денес со автомобил од пред две децении, туку автомобил во САД и Европа во истата година, а потоа да се вреднуваат по иста цена.
Исто така, постојат одредени сложености поради фактот што реалната потрошувачка на час во Европа расте побавно отколку во САД. Но, и ова може делумно да се објасни со разликите во хедонистичките прилагодувања. Понатаму, Кругман забележува дека директните споредби на потрошувачката по глава на жител покажуваат ист модел со текот на времето како и БДП по глава на жител.
Европа не заостанува зад Америка, но помалку го користи технолошкиот напредок на САД
Па, кое е основното објаснување за парадоксот? Одговорот, како што објаснува еден едноставен модел, е дека американскиот технолошки сектор обезбедува глобално јавно добро: најнапредната технологија. Ова им користи на остатокот од светот подеднакво, и дома и во странство, и на тој начин одржува релативен животен стандард. Секако, сопствениците на американската технологија профитираат од нејзината профитабилност, но тие можат да живеат насекаде.
Заклучокот е дека Европа не заостанува зад САД во релативната благосостојба. Но – и ова е клучно – таа е навистина значително послаба. Нејзината способност да го искористи технолошкиот напредок постигнат во САД зависи од пристапот до американските ресурси. Најголемите закани со кои се соочува Европа не се од економска природа. Тие се безбедносни и одбранбени закани, а Европа мора да се соочи и со нив, заклучува анализата на „Фајненшл тајмс“.
