МАЛКУ пред полноќ, во небодерот „Вјесник“ на Славонска авенија во Загреб избувна пожар, а бидејќи се ширеше вертикално, зафати неколку ката и покривот, поради што голем број пожарникари и опрема беа вклучени во неговото гаснење. Според досегашните информации, во зградата во моментот на пожарот немало никој.Пожарот се жири преку венттилација и на долните спратови , а пожарникарите се немоќни да г спречат тоа затоа што не е безбеднбо да се биде внатре во облакодерот, поради опасност од рушење.

„Се очекува операцијата за гаснење да трае во текот на целиот ден. Најважно е да нема човечки жртви и да нема опасност за граѓаните“, објави на социјалните мрежи во вторник наутро градоначалникот на Загреб, Томислав Томашевиќ, кој го посети местото на пожарот. Тој изјави дека поради исклучителната сложеност на гаснењето на таков пожар и безбедноста на пожарникарите, кои го гаснат во облакодерот, а не само надвор, се очекува операцијата за гаснење да трае во текот на целиот ден.

Ве продолжение на текстот на Дубравко Гракалиќ за облакодерот Вјесник, напишан во март 2024 година. Го повторуваме во целост подолу:

Облакодерот „Вјесник“ на раскрсницата на Савска цеста и Славонска авенија во поширокиот центар на Загреб не е само една од урбаните вертикали на градот, туку е и симбол на неуспехот на трансформацијата и приватизацијата на хрватски начин, пропаѓањето на печатените медиуми и неможноста на државата и приватните сосопственици да заработат пари од потенцијалниот комерцијален „златен кокс“. 

Секако, Вјесник е повеќе од тоа – во колективната меморија, зградата сè уште се нарекува така, како и трамвајската и автобуската постојка „до Вјесник“, иако дневниот весник Вјесник, чие последно издание беше објавено на 20 април 2012 година, или печатницата, која не работи од 2022 година, одамна ги нема.

Сепак, слабата светлина што се гледа ноќе од петнаесеттиот кат на „Вјесник“ е последниот медиумски симбол на таа зграда – радио станицата Лаганини ФМ емитува од таму. Во и околу облакодерот „Вјесник“ имало околу дваесет редакции на весници. Тоа беше најголемиот издавач на весници во поранешна Југославија, чиј пад започна во 1990 година, кога беа овозможени првите приватизации на поранешните организации за социјална работа.

Денес, државата е најголемиот сопственик на целиот комплекс „Вјесник“, кој вклучува и голема површина од поранешната печатница „Вјесник“ во ликвидација, дел од „срушениот облакодер“ изграден како прес-центар на Универзијадата во 1987 година, како и придружни згради и паркинзи. Министерството за просторно планирање, градежништво и државен имот држи околу 61 процент од сопственоста на „Вјесник“, додека преостанатите ко-сопственици се приватни компании. 

Почетокот на крајот

Како државата го презеде поголемиот дел од недвижниот имот на Вјесник?

Истата година, во летото 2022 година, Фондот за обнова на подрачјата погодени од земјотрес се пресели во дел од државниот недвижен имот што го сочинува комплексот Вјесник, поранешниот прес-центар на Универзијатијата или „срушениот облакодер“. На крајот на 2022 година, беше објавено дека државата го купува целиот сосопственост на Вјесник дд – зградата на печатницата, некои катови во облакодерот и канцелариите во гореспоменатиот анекс. На првиот кат се наоѓаше редакцијата на весникот Вјесник, а подрумскиот простор беше менза, која сега е во државна сопственост. На приземјето се наоѓаше редакцијата на Вечерњи лист – овој простор сега е во сопственост на компанијата ВЛМ Цветни некретнине – додека на вториот кат се наоѓаше Спортске новости, издание на холдингот Европапрес. Овој простор сега е во сопственост на Алегени Фајненшл.

Во изјава за „Индекс“, „Алегени Фајненшл“ нагласи: „Нашата компанија моментално има околу седум проценти удел во сосопственоста на комплексот и во оваа смисла не може самостојно да влијае врз одредувањето на понатамошниот развој на комплексот, туку учеството на мнозинскиот сосопственик е неопходно за таква „акција“. 

Комплексот навистина стоеше сам многу години, главно затоа што мнозинскиот сопственик, „Вјесник“ д.д., кој сега е во ликвидација, беше и управител на комплексот и не ги направи сите потребни инвестиции во комплексот.

„Затоа, во обид да ги заштитиме нашите средства, нашата компанија независно направи големи инвестиции во внатрешните и надворешните делови на комплексот на свој трошок со цел да се спречи влошување на имотот. Сите сосопственици на комплексот вложија заеднички напори за легализирање на комплексот во неговата конечна форма, па легализацијата на целиот комплекс беше спроведена во 2014 година“, изјави „Алегени Фајненшл“ за „Индекс“.

Проблемот со становите

„Неколку сосопственици, вклучувајќи ја и нашата компанија, во последните неколку години работеа на свој трошок за да го поделат комплексот на станови за да можат сосопствениците да го користат наменски и за да може комплексот да се врати во функција и да се користи во најголема можна мера. Процесот на поделба на комплексот на станови, со оглед на големината и сложеноста на комплексот, беше исклучително голем потфат и во тој процес, за жал, немавме поддршка од Вјесник дд како мнозински сосопственик“, додаваат тие.

„Со влегувањето на Република Хрватска во сопственичката структура на комплексот, се чини дека пречките во имплементацијата на станбените згради и процесот на ревитализација на комплексот се отстранети, бидејќи државата покажа во своите претходни активности дека активно ќе учествува во завршувањето на процесот на станбени згради и реновирањето на комплексот. Не треба да се заборави дека дел од државните институции веќе се преселија во дел од просториите на комплексот“, наведуваат во „Алегени Фајненшл“.

„Благодарение на сето ова, обемната работа на станбениот комплекс сега е речиси целосно завршена“, додава „Алегени Фајненшл“, заклучувајќи: „Поради сето погоре наведено, веруваме дека можеме да бидеме многу оптимисти за иднината на овој комплекс, бидејќи со имплементацијата на станбениот комплекс, сосопствениците ќе имаат јасен сигнал дека можат да ги распоредат своите делови во рамките на комплексот, да се ослободат од него и слично, па вратата е широко отворена за негова целосна ревитализација на бизнисот“. 

На гореспоменатите компании не им се потребни поранешните редакциски простории – поранешниот холдинг „Еуропапрес“ (денешна „Ханза Медиа“) се пресели во сопствена зграда на улицата Коранска во 2003 година, „Вечерњи лист“ се пресели во Бузин пред околу петнаесет години, додека „Тисак“ се пресели во зградата „Конзум“ на Житњак.  

„Град на духови“

Откако печатницата престана со работа – дневните и неделните списанија што сè уште се издаваат се печатат во сопствените печатници или на други локации – целиот комплекс стана „град на духови“ од триесет илјади квадратни метри. Исклучок, како што рековме, е Лаганини ФМ на петнаесеттиот кат, каде што Мирослав Кутле еднаш се обиде да го издава „Пословни тједник“ неколку месеци откако неделникот „Данас“ беше прекинат.

Сегашните сопственици и ко-сопственици се согласуваат дека Вјесник треба да се реновира и да се стави во комерцијална употреба, иако не се подготвени јавно да разговараат за оваа тема. Неофицијално се зборува дека облакодерот Вјесник и неговите придружни згради ќе се користат за комерцијални цели за изнајмување или продажба, и дека идејата за изградба на хотел со конгресна сала таму е напуштена. На државата не ѝ е потребна таква инвестиција.

Министерството за просторно планирање, градежништво и државен имот потврди во соопштение за „Индекс“ дека „адаптирало неколку деловни простории во деловниот комплекс „Вјесник“ за своите вработени, со вкупна површина од околу 2.000 квадратни метри, а повеќе од седум километри архивски материјали на Министерството се преместени на локацијата. Во моментов се подготвува студија за станбен простор со која ќе се регулираат имотно-правните односи меѓу сосопствениците“.

„Откако ќе заврши процесот на станбен простор, се планира понатамошно реновирање на деловните простории, секако во договор со другите сосопственици на зградата, бидејќи за преземање вонредни работи и поголеми интервенции во просторот е потребна согласност од сите сосопственици“, ни изјави портпаролката на Министерството, Валентина Винчек.

Сличен одговор до Индекс испрати и одделот за односи со јавноста на компанијата Конзум плус.

„Имотот е во процес на станбени згради и спроведување на таква регистрација во надлежните регистри. Во однос на уредувањето на имотот, одлуката не зависи од Конзум како малцински сосопственик чиј сосопственички удел е помал од 11 проценти, туку тоа мора да биде заедничка одлука на сите сосопственици. Во моментов немаме понатамошни коментари за истото, со оглед на тоа дека приоритет е решавање на имотно-правната ситуација, односно имплементација на станбени згради“, велат од Конзум плус.

Постои проект за реновирање.

На Индекс неофицијално му било кажано дека веќе е подготвен проект за реновирање на целиот облакодер во модерна деловна кула, детално напишан на околу сто страници, но дека главните ко-сопственици се согласиле да не ги објавуваат деталите јавно.

Сепак, познатиот експерт за недвижности Боро Вујовиќ потврдува дека станува збор за привлечен деловен простор.

„Не можеме да знаеме дали ќе има компликации со реновирањето на облакодерот Вјесник. Зградата е таму и ако се избере добар изведувач, можеби нема да има никакви компликации. Како и со реновирањето по земјотресот, сè може да се среди“, изјави Вујовиќ за Индекс и додаде: „Вјесник е фантастичен простор и ако се модернизира, ќе биде одличен за деловен простор. Неодамна бев во просториите на радиото Лаганини ФМ на 15-ти кат и можам да кажам дека е „зашеметувачки“. Извонреден простор!“

„Накратко, Вјесник е зграда со голем потенцијал“, заклучува експертот за недвижности.

Во историите на загрепската архитектура, се нагласува дека во времето на неговата изградба, во 1960-тите, Вјесник бил еден од најмодерните облакодери во Европа. Негова карактеристична црта била фасадата во рефлектирачко портокалово и кафеаво мат стакло. Зградата е висока 67 метри – содржи високо приземје и 16 ката, а на врвот има радио-јарбол. Зградата има форма на кубоид со димензии 14 и 39 метри. Горниот кат е „технички“ – се користел за опслужување на четирите постоечки лифтови, антени кои некогаш се користеле за прием на вести и фотографии со користење на технологиите од тоа време, телепечатници и телефото апарати и слично.

Архитектите барале инспирација во облакодерот Левер Хаус во Њујорк, на кој многу личи.

„Чоколадна кула“

Архитектот Антун Урлих ја дизајнирал зградата во 1960 година врз основа на конкурс од 1957 година, додека изградбата започнала во 1963 година. Изведувач била работната организација „Темпо“, која ги завршила работите по девет години. Опремен и подготвен за употреба, облакодерот „Вјесник“ го добил својот прв редакциски персонал во 1972 година. Проектант на зградата бил Мирко Фиџембер. Облакодерот бил изграден како армирано-бетонски скелет, што овозможува висина од повеќе од десет ката и послободна организација на просторот во зградата.

Затоа, Вјесник беше првиот облакодер што обезбеди „отворен простор“ за редакциски канцеларии на весници и други услуги, како што е документација за весници што не беше ограничен со ѕидови. За изградбата на облакодерот Вјесник на тогашната Авенија на братството и единството, работничката организација Темпо го набави првиот висококатен кран во земјата во тоа време.

„Ова му овозможи на Темпо да продолжи да гради високи згради и облакодери“, вели за Индекс д-р Тамара Бјажиќ-Кларин, архитектонски историчар од Институтот за историја на уметноста во Загреб.

Интересно е што жителите на Загреб го нарекле Вјесник „чоколадна кула“ поради неговата боја. Друга интересна карактеристика била првата „воздушна пошта“ помеѓу катовите и редакциите, која овозможувала побрза работа и течела низ специјални цевки под притисок за доставување пошта.  

Наследство

Сепак, најзначајното наследство што го остава „Вјесник“ не е во архитектурата и градежништвото, туку во медиумската историја на Хрватска и целиот регион. Иако основната потреба за изградба на тогашниот престижен облакодер произлезе од премалиот простор на улицата Масарикова, што „Вјесник“ го наследи од претходните дневни весници, како што е „Јутарњи лист“, кој престана да се издава во 1941 година, во новата зграда беа лансирани и голем број нови весници.

Покрај „Вјесник“ и „Вечерњи лист“ (кој произлезе од „Вечерњи Вјесник“) и „ВУС“, „Плави Вјесник“ и „Студио“, беа лансирани и весници како „Старт“, „Викенд“, „Свијет“, „Арена“, „Миле“ и изданија на цртани филмови и стрипови. „ВУС“ подоцна беше „заменет“ со неделникот „Данас“, кој беше највлијателниот хрватски политички неделник во 1980-тите. Иако просторот на „Вјесник“ на раскрсницата меѓу Савска и Славонска е огромен, тој не ги собираше сите редакции за време на златното доба на новинарството.

На пример, редакцијата на списанието „Сам својот мајстор“ се наоѓала во еден од павилјоните на Загрепскиот саем, додека прес-агенцијата на „Вјесник“, која го објавувала најтиражниот производ на „Вјесник“ на сите времиња, „Еротика“, имала своја редакција на плоштадот Сењских Ускок во Запруѓе. 

Не остана ниту еден лист стар весник

Богатата новинска документација на „Вјесник“ се наоѓала на целиот прв кат од облакодерот, за подоцна да биде преземена од Државниот архив и преместена во магацинот на замокот Керестинец.

Во 1990-тите, облакодерот Вјесник ги издавал неделниците „Глобус“ и „Глорија“, хрватското издание на „Плејбој“, „Авто клуб“, „Арена“ и други публикации на холдингот „Еуропапрес“. „Јутарњи лист“ се наоѓал, како и „Пословни дневник“, во дворна зграда веднаш до печатницата, додека „Вјесник“, „Вечерњи лист“ и „Спортске новости“ биле во „правоаголниот облакодер“.