Лидерите на НАТО ќе се соберат во турската престолнина Анкара во вторник и среда на самит на кој се очекува европските членки да го преземат главниот товар за одбрана на сопствениот континент.
„Ги удвојуваме нашите напори да го направиме НАТО она што отсекогаш требало да биде: избалансиран сојуз со Европа на чело за сопствена одбрана – НАТО 3.0“, изјави американскиот секретар за одбрана Пит Хегсет во Брисел на неодамнешниот состанок на министрите за одбрана на земјите-членки.
Соединетите Американски Држави веќе почнаа да го намалуваат своето учество и воените капацитети во Европа, што треба да ја преземе конвенционалната одбрана, додека Вашингтон би продолжил да обезбедува нуклеарен чадор и стратешко разузнавање.
Европа треба да обезбеди конвенционална, ненуклеарна копнена, воздушна и поморска моќ во рамките на Алијансата, додека Соединетите Американски Држави би биле поангажирани во Индо-пацифичкиот регион.
Лидерите ќе го разгледаат напредокот од последниот самит во Хаг минатата година и ќе дефинираат план за продолжување на остварувањето на клучните цели на НАТО.
„Задачата што претстои е јасна: да се претворат обврските што ги презедоа сојузниците во конкретни резултати. Зголемени инвестиции, индустриско производство и континуирана поддршка за Украина – сето ова придонесува за посилно НАТО и поголема безбедност за сите нас“, е пораката на генералниот секретар на НАТО, Марк Руте.
Под притисок на американскиот претседател Доналд Трамп, кој често го критикува НАТО и ги обвинува членовите дека не трошат доволно за одбрана и дека премногу се потпираат на САД, сите членки освен Шпанија се согласија на самитот во Хаг да ги зголемат трошоците за одбрана на 5 проценти од БДП до 2035 година, од кои 3,5 проценти се однесуваат исклучиво на трошоци за одбрана, а преостанатите 1,5 проценти на трошоци поврзани со одбраната.
„Некои сојузници прават повеќе од другите, па затоа имаме земји како Полска, скандинавските земји, балтичките држави и Германија кои го предводат патот“, рече американскиот амбасадор во НАТО, Мет Витекер.
„Но, имаме некои што заостануваат, или затоа што не трошат доволно или затоа што не се на кредибилен пат да ги исполнат обврските преземени во Хаг“, додаде Витакер.
Три земји кои би можеле да паднат под претходната цел за издвојување на два проценти од БДП оваа година, Албанија, Чешка и Словенија, би можеле да се најдат под зголемен притисок.
Американскиот претседател Доналд Трамп ги нападна европските сојузници, обвинувајќи ги дека не ја поддржуваат војната на САД во Иран и заканувајќи се дека САД може да ја преиспитаат својата безбедносна поддршка за земјите-членки.
Во последните недели, Трамп се судри со неколку европски лидери, а последен во низата е италијанската премиерка Џорџија Мелони, која долго време играше на картата на посредник меѓу американскиот претседател и европските лидери.
Сепак, тој сè уште има многу добри односи со еден од лидерите, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган.
Минатата недела тој рече дека можеби дури и нема да оди на самитот ако не го организира Ердоган во Турција.
За да го смири, генералниот секретар Марк Руте, за време на неодамнешниот состанок во Белата куќа, презентираше податоци што покажуваат дека Европејците и Канада ги зголемиле своите трошоци за одбрана за речиси 20 проценти минатата година и дека се планирани дополнителни инвестиции од околу 140 милијарди долари за минатата и оваа година.
Лидерите на НАТО во Анкара ќе ја усвојат завршната декларација, официјален документ што се усвојува на крајот од секој самит на шефовите на држави и влади и кој ги дефинира клучните стратешки приоритети и насоки на Алијансата.
Амбасадорите на земјите-членки работеа на декларацијата со недели.
Според она што досега е протечено, сојузниците ќе ја потврдат својата „непоколеблива посветеност“ на колективната одбрана според Член 5 од Северноатлантскиот договор.
Тој, исто така, ќе објави помош за Украина од 70 милијарди евра оваа година и иста сума следната година, вкупно 140 милијарди.
Сепак, ова не е сосема нов износ, тој вклучува 60 милијарди евра кредити што Европската Унија ги обезбеди за Украина за оваа и следната година, како и билатерална помош што некои членки на Алијансата веќе ја вклучија во своите буџети, а остатокот до предвидениот износ ќе бидат нови средства.
Финансиска помош за Украина ќе обезбедат Канада и европските сојузници, додека САД одлучија по враќањето на Трамп во Белата куќа дека повеќе нема да финансираат воена помош за украинските сили.
Украинскиот претседател Володимир Зеленски, кој ќе биде во Анкара, изјави дека очекува конечната декларација да вклучува противвоздушна и противракетна помош за неговата земја.
Конечната декларација треба да вклучува и дел во кој ќе се наведува дека Русија претставува долгорочна закана за евроатлантската безбедност и стабилност и дека Иран никогаш не смее да има нуклеарно оружје.
Лидерите ќе го повикаат Техеран да ја почитува слободата на пловидба во Ормутскиот теснец.
Според програмата на состанокот во Анкара, во вторник вечерта ќе се одржи прием и вечера за шефовите на државите-членки и нивните сопруги, на кои се поканети и украинскиот претседател Володимир Зеленски, претседателот на Европскиот совет Антонио Коста, претседателката на Комисијата Урсула фон дер Лајен и јужнокорејскиот претседател Ли Џае-мјунг.
Паралелно, министрите за надворешни работи и министрите за одбрана ќе се состанат одделно на работна вечер.
Во среда наутро, Северноатлантскиот совет се состанува на ниво на шефови на држави или влади. Средбата е предвидена да трае само три часа. Според изјавите на некои дипломати, самитот бил скратен за да не му здодее на Трамп.
На маргините на самитот, во вторник се одржува Форум на НАТО за одбранбена индустрија, на кој ќе присуствуваат високи политички и воени претставници од 32 земји-членки на НАТО, земји-партнери и претставници на глобални компании од одбранбената индустрија.
Се очекува потпишување на неколку договори со одбранбената индустрија, кои би можеле да достигнат неколку милијарди евра.
Самитот се одржува во луксузната турска претседателска палата, огромен комплекс што се протега на повеќе од 200.000 квадратни метри, со повеќе од 1.100 соби, чија изградба чинеше повеќе од 500 милиони евра.
Опозицијата на Ердоган ја смета палатата за симбол на екстравагантноста на неговото автократско владеење.
Интересно е што палатата била изградена нелегално, без важечка градежна дозвола.
Врховниот административен суд на Турција во 2015 година пресуди дека изградбата на палатата е нелегална бидејќи е изградена во заштитено шумско подрачје.
