Земјите од Западен Балкан се соочуваат со политички притисок врз медиумите, дезинформации и историски ревизионизам, додека Србија е издвоена како „можеби највкоренетиот пример за системски отпор“ кон известувањето за воените злосторства и транзициската правда, според анализата „Медиумско известување за справување со минатото“.
Медиумите во Босна и Херцеговина, Косово, Северна Македонија и Србија работат во услови на политичка поларизација, економски притисоци и слаби институционални гаранции за независно новинарство, според резултатите од анализата поддржана од германската организација Про Пис и подготвена од регионални медиумски експерти.
Авторите предупредуваат дека новинарите што известуваат за воени злосторства, жртви и помирување често се изложени на заплашување, кампањи за дискредитирање и политички притисок, додека социјалните мрежи и дигиталните платформи дополнително шират дезинформации и националистички наративи.
Во Босна и Херцеговина, се вели дека медиумската сцена е длабоко поделена, при што секој дел од земјата промовира свое толкување на војните од 1990-тите.
Во Република Српска, се вели, воените злосторства често се негираат или оправдуваат, додека новиот закон за „странски агенти“ во тој ентитет дополнително ја комплицира работата на независните медиуми и организациите на граѓанското општество.
Кога станува збор за Косово, авторите наведуваат дека албанските и српските медиуми работат речиси паралелно, со сосема различни наративи за војната и меѓуетничките односи.
Тие особено предупредуваат на влијанието на медиумите блиски до властите во Белград и кампањите за дезинформации кои дополнително ги продлабочуваат поделбите.
Во исто време, Косово се наведува како пример каде што има одреден напредок преку соработка меѓу новинарските организации и образовните програми за известување чувствително на конфликти, но се оценува дека на ваквите иницијативи сè уште им недостасува доволна институционална поддршка.
За Северна Македонија, се наведува дека проблемот е првенствено институционалната и социјалната рамнодушност кон справувањето со минатото.
Медиумското известување за конфликтот во 2001 година во голема мера е сведено на годишнини и политички конфликти, додека доминираат етнички поделените наративи и сензационализмот.
Авторите, исто така, предупредуваат на растечката опасност од манипулација со содржини со употреба на вештачка интелигенција и „deepfake“ технологии, наведувајќи дека Северна Македонија станува една од базите за производство на дезинформативна содржина.
За Србија, се наведува дека доминантните медиумски наративи, особено во провладините и државните медиуми, ги величат осудените воени злосторници, ги релативизираат пресудите на меѓународните судови и промовираат ревизионистички толкувања на војните од 1990-тите.
Документот оценува дека новинарите што известуваат за воени злосторства, исчезнати лица и регионално помирување во Србија честопати стануваат мета на кампањи за клевета, судски притисоци и јавни напади, додека независните медиуми имаат ограничен пристап до поширока публика и институционална поддршка.
Авторите наведуваат дека студентските и граѓанските протести во Србија, кои траат од ноември 2024 година, сепак доведоа до „скромни знаци на општествен напредок“ во однос на справувањето со минатото и јавната дебата за одговорноста за војните од 1990-тите.
Препораките на документот вклучуваат долгорочна поддршка за независните медиуми, воведување на новинарство чувствително на конфликти во образовните програми, воспоставување регионална мрежа на новинари за известување за справување со минатото и развој на регионални платформи за проверка на факти и борба против дезинформациите.
Документот е создаден врз основа на повеќе од 25 интервјуа со новинари, уредници, истражувачи и претставници на граѓанското општество од регионот.
(Бета, 12.06.2026)
