Европскиот пакт за миграција, сеопфатен законодавен пакет со кој се воспоставуваат заеднички правила за управување со миграцијата, гранична контрола и процедури за азил, почнува да се применува во петок во сите земји-членки.
„Пактот за миграција и азил овозможува побезбедни надворешни граници, солидарност меѓу земјите-членки и поефикасни процедури за азил и враќање“ за нерегуларните мигранти“, изјави претседателката на Комисијата, Урсула фон дер Лајен.
Пактот за миграција и азил вклучува 10 законски акти за кои се преговара осум години. Новиот пакт предвидува задолжителна солидарност меѓу државите во услови на притисоци од мигранти, побрзи и поефикасни процедури за азил и подобро управување со границите.
„Ја средуваме нашата европска куќа. Со ова создаваме услови за нас да одлучиме кој може да дојде во Европа, кој може да остане, а кој мора да си замине“, рече комесарот за внатрешни работи и миграција, Магнус Брунер.
Сеопфатната реформа се темели на предлозите на Комисијата од 2020 година, откако претходниот предлог објавен по големата миграциска криза во 2015 и 2016 година не успеа.
Конечно беше усвоен во мај 2024 година, давајќи им на земјите-членки две години да се подготват за спроведување на пактот.
Солидарност со членовите под миграциски притисок
Главниот елемент на пактот е задолжителна солидарност меѓу членовите во случај една или повеќе од нив да се најдат под непропорционален миграциски притисок. Во овој случај, другите земји-членки ќе можат да избираат помеѓу прифаќање на баратели на азил од засегнатата земја-членка и финансиски придонес во заедничкиот фонд за грижа за мигрантите или обезбедување оперативна и техничка поддршка.
Земјите-членки кои се наоѓаат под голем притисок од мигранти ќе можат да сметаат на поддршка од фондот за солидарност. Земјите-членки можат да придонесат во овој фонд за солидарност на три начина – со плаќање финансиски придонес, со испраќање техничка поддршка со испраќање опрема или експерти и со прифаќање мигранти.
Четирите земји под најголем притисок, Кипар, Грција, Италија и Шпанија, ќе можат да аплицираат за помош од фондот за солидарност, што вклучува преместување на 21.000 баратели на азил или финансиска помош до 420 милиони евра од европскиот буџет. Ова се бројките договорени за периодот од 12 јуни до крајот на 2026 година, а нови бројки ќе се утврдуваат секоја година потоа, во зависност од потребата.
Шест земји – Австрија, Бугарија, Чешка, Естонија, Хрватска и Полска – за кои Комисијата утврди дека кумулативно биле изложени на притисок од мигранти во последните пет години, имаат право да побараат целосно или делумно ослободување од обврската за придонес во механизмот за солидарност, што значи дека нема да мора да обезбедуваат финансиска помош или да примаат мигранти од земјите-членки кои се под најголем притисок.
Пактот воведува построги и побрзи процедури директно на надворешните граници на ЕУ за луѓе кои доаѓаат од земји со ниски стапки на одобрување на азил. Целта е побрзо да се утврди кој има право на меѓународна заштита и кој мора да биде вратен во својата земја на потекло.
Новата регулатива за темелни проверки на државјани на трети земји на надворешните граници на ЕУ предвидува задолжителна регистрација на сите нерегуларни мигранти и темелни безбедносни проверки. Оние кои не ги исполнуваат условите за влез во ЕУ ќе бидат регистрирани и подложени на проверки на идентитетот, безбедноста и здравјето.
Новите правила ќе овозможат и поефикасна проверка на идентитетот на барателите на азил и нерегуларните мигранти во базата на податоци „Еуродак“, која е дигитален столб на новиот систем за азил на ЕУ.
За барателите на азил на кои е малку веројатно дека ќе им биде потребна меѓународна заштита или кои претставуваат безбедносен ризик, се воведува забрзана гранична постапка. Постапката може да трае максимум 12 недели, а во исклучителни случаи до 16 недели. Лицата чии барања се одбиени ќе мора да се вратат во рок од 12 недели. Во случај на криза, постапките за азил и враќање може да траат шест недели подолго.
Забрзаните гранични процедури ќе се применуваат за лица кои претставуваат закана за националната безбедност или кои ги довеле властите во заблуда во врска со нивниот идентитет. Барањата од државјани на трети земји со стапка на одобрување помала од 20 проценти, исто така, ќе се обработуваат преку забрзана гранична постапка.
Малолетниците без придружба нема да бидат предмет на забрзани гранични процедури, освен ако не претставуваат безбедносен ризик.
Пактот беше поделен од страна на Европскиот парламент.
Пактот не е без контроверзии, екстремната десница го смета за премногу слаб, додека кај левицата е критикуван дека е премногу рестриктивен и дека ги крши правата на бегалците.
Амнести Интернешнл ги предводеше критиките од левицата, тврдејќи дека пактот ќе доведе до „зголемување на страдањето“ и „ќе го уназади европското право на азил за децении“, поточно предупредувајќи на кризни одредби што им овозможуваат на земјите-членки да ги суспендираат основните правила во итни ситуации. Од десницата, критичарите тврдат спротивното – дека пактот не е доволно рестриктивен и нема да ја спречи масовната нерегуларна имиграција.
Но, пактот не наиде на едногласна поддршка ниту во Европскиот парламент ниту меѓу земјите-членки. Гласањето во април 2024 година беше тесно успешно – некои регулативи беа усвоени со маргина од само триесет гласови – а Унгарија и Полска гласаа против него во Советот на ЕУ. Италијанската делегација во рамките на социјалистите во Европскиот парламент беше цврсто решена да гласа против пактот, а нејзиниот лидер Брандо Бенифеи рече: „За нас, како Италијанци, ова е премалку. Човековите права и европската солидарност се фундаментални вредности. Ние не поддржуваме договор што ја остава Италија сама и не е доволно силен кога станува збор за правата на најранливите луѓе.“
Главен архитект на парламентарниот дел од реформата беше шведскиот пратеник Томас Тобе од Европската народна партија, кој повеќе од три години ги водеше преговорите како известувач за клучната Регулатива за управување со азилот и миграцијата.
„Новите правила ќе ни овозможат да ја вратиме контролата врз надворешните граници и да го намалиме миграцискиот притисок врз ЕУ. Ова не би било можно без нашето единство“, рече Тобе откако беше постигнат договорот. Сепак, тој беше несигурен за исходот од гласањето до последниот момент. „Никој не може да знае каков ќе биде исходот од гласањето“, им рече тој на новинарите еден ден пред клучното гласање во април 2024 година. „Мојата работа сега е да ги убедам колегите, час по час, дека апсолутно најдобриот начин да се поддржи европската миграциска политика е да се биде лојален на целиот пакт за миграција.“
Од хрватските европратеници кои присуствуваа на гласањето, сите гласаа за пактот.
Хрватска е во единствена позиција во оваа реформа. Како надворешна граница на Шенген зоната и долгогодишна транзитна рута за балканската миграциска рута, Хрватска долго време е меѓу земјите што чувствуваат најголем притисок од неадекватниот европски систем. Европратеникот од ХДЗ, Карло Реслер, кој беше член на преговарачкиот тим на Европската народна партија, е еден од најгласните хрватски застапници на реформите. „Денес, шверцерите на луѓе знаат дека европскиот систем за миграција и азил не функционира. Тие знаат дека дури и ако некое лице се најде на територијата на Европската унија и со судска и конечна одлука се утврди дека нема право да биде на територијата на Европската унија, само едно од пет лица ќе се врати“, рече Реслер, истакнувајќи дека Хрватска има најголем број гранични полицајци по глава на жител во целата ЕУ.
Томислав Сокол ја нагласи безбедносната димензија на реформата: „Миграцијата сè повеќе се покажува како потенцијален извор на тероризам. Затоа ни е потребен сеопфатен европски одговор што ќе содржи инструменти за спречување на неконтролиран влез, како и механизам за забрзана депортација на оние што нелегално престојуваат на територијата на Европската Унија.“
Не очекувајте совршен почеток.
Комесарот Брунер минатата недела изјави дека не треба да очекуваме сè да функционира совршено од првиот ден.
Алберто-Хорст Најдхарт, раководител на Европската програма за миграција во Европскиот политички центар и еден од водечките аналитичари во оваа област, јасно ги истакна границите на реформата. „Доколку земјите-членки одбијат да ги спроведат правилата за кои се согласиле, контролата на внатрешните граници ќе биде повторно воведена низ целата Шенген зона и ќе има систематски враќања на надворешните граници“, предупреди Најдхарт, додавајќи дека ова би можело да предизвика „политички вртлог“ што ги зајакнува крајнодесничарските партии низ цела Европа.
Европската комисија, во извештај објавен на 8 мај 2026 година, наведува дека повеќето земји-членки се на добар пат за навремена имплементација и истакнува дека нерегуларните преминувања на надворешните граници на ЕУ се намалиле за 35 проценти во периодот на известување од јули 2024 до јуни 2025 година во споредба со претходната година. Барањата за азил се намалиле за 23 проценти во првата половина од 2025 година во споредба со истиот период во 2024 година, делумно поради драстичното намалување на сириските барања по падот на режимот на Асад во декември 2024 година. Сиријците поднеле само 25.000 барања во првата половина од 2025 година, што е пад од 66 проценти. Сепак, експертите предупредуваат дека овие позитивни индикатори се делумно привремени и не ја одразуваат вистинската отпорност на новиот систем.
