Милијарди евра условени од реформи
Станува збор за Инструментот за реформи и раст за Западен Балкан, воспоставен во 2024 година. Целта на инструментот е да обезбеди финансиска поддршка на земјите-кандидатки, но со строги услови кои првенствено се однесуваат на спроведувањето на реформите потребни за членство во Унијата.
Инструментот го опфаќа периодот од 2024 до 2027 година, а неговата амбиција е да се удвои големината на економиите на Западен Балкан во следната деценија. Сепак, според самата Комисија, од вкупно шест милијарди евра, досега се исплатени само околу 673 милиони. Речиси целиот овој износ е наменет само за три од шесте земји-кандидатки.
Црна Гора, Албанија и Северна Македонија напреднаа најдалеку во процесот на пристапување благодарение на нивните реформски агенди. Од друга страна, Босна и Херцеговина, Косово и Србија се сметаат за заостанати земји во овој поглед.
Кој не ги исполни роковите, губи пари.
Инструментот функционира на таков начин што реформите мора да се спроведат во рамките на договорените рокови. Доколку рокот се пропушти, Комисијата може да задржи дел или сите средства наменети за таа состојба.
Корисниците имаат една година да ги исполнат условите пред да бидат прераспределени средствата, со исклучок на првата година, кога тој рок беше продолжен на две години. Ова значи дека крајот на јуни оваа година беше првиот таков рок за прераспределба.
„Како што е нагласено во регулативата, доколку чекорите на реформите не се исполнат во дадениот рок, вклучувајќи го и дополнителниот период, соодветните средства може да се пренаменат на други корисници“, изјави портпарол на Комисијата за „Еуроњуз“.
„Што се однесува до чекорите чиј рок беше 30 јуни 2026 година, Комисијата сега ќе спроведе сеопфатна и објективна проценка за сите корисници“, додаде тој. Со други зборови, Комисијата ќе ги пренасочи неискористените пари кон оние земји за кои проценува дека остваруваат најдобар напредок со реформите, таканаречените водечки проекти.
Најголем губитник во оваа ситуација ќе биде Босна и Херцеговина, која досега не добила никакви средства од инструментот бидејќи не успеала да спроведе ниту една од бараните реформи, главно поради својата сложена институционална структура. Косово и Србија исто така ќе се најдат во неповолна позиција.
На вакво сценарио уште во април предупреди комесарката за проширување Марта Кос, која во писмо ги повика сите земји од Западен Балкан да ги забрзаат реформите или ризикуваат да ги изгубат парите што им се нудат во рамките на инструментот.
„Ќе добиете плата само за работата што ја работите“
Претставниците на ЕУ нагласуваат дека ова е стимулативно финансирање. Комисијата, велат тие, не ги одзема парите, бидејќи земјите никогаш немале право на нив ако не ги спровеле соодветните реформи. „Тоа е како часовник“, рече еден претставник на ЕУ кој зборуваше под услов да остане анонимен. „Добивајте пари само за работата што всушност ја работите“.
Се очекува Комисијата да им обезбеди повеќе детали за ова прашање на земјите-членки подоцна овој месец, вклучително и точниот износ на средства што треба да се прераспределат. „Реформите мора да останат приоритет за корисниците за да го искористат максимално она што го нуди Планот за раст“, изјави портпарол на Комисијата.
