Тенката линија помеѓу политичкото влијание и купувањето пристап: случајот на Милорад Додик
- „Вашингтон на Додик“: од лобирање до прашањето за политичко пазарење
- Мајкл Флин како симптом на новиот модел
- Специфично прашање: Потеклото на средствата од Република Српска
- Регистрацијата на FARA обезбедува транспарентност, но не го претставува
- Босна и Херцеговина како огледало
- Транспарентноста како граница меѓу лобирањето и корупцијата
Во демократските системи, лобирањето е легитимна форма на политичка активност. Организациите, компаниите, владите и интересните групи имаат право да ги застапуваат своите интереси пред владините институции, под услов односите да бидат транспарентни, финансиските текови да бидат обелоденети, а законите на земјата во која се одвива лобирањето да се почитуваат.
Проблемот настанува кога границата помеѓу застапувањето интереси и купувањето политички пристап почнува да се замаглува.
Токму затоа, активностите на ентитетот Република Српска и на Милорад Додик (СНСД) во Соединетите Држави бараат многу посериозно внимание отколку што е вообичаено за конвенционалното лобирање. Системот на Законот за регистрација на странски агенти (FARA)[2] во САД постои токму за да се осигура дека јавноста и институциите знаат кој дејствува во САД во име на странски налогодавач, кого застапува, што прави и колку е платен за тоа. Министерството за правда на САД јасно наведува дека FARA ги опфаќа специфичните активности на поединци кои дејствуваат како агенти на странски налогодавачи, додека ослободувањата од регистрација подлежат на прецизни законски услови.
„Вашингтон на Додик“: од лобирање до прашањето за политичко пазарење
Документите од американскиот регистар за странски агенти покажуваат дека Република Српска со години ангажира фирми за лобирање и адвокатски канцеларии во Соединетите Држави. Извештаите на Министерството за правда на САД ја вбројуваат Владата на Република Српска меѓу странските налогодавачи, вклучително и структури поврзани со Жељка Цвијановиќ (СНСД) и Милорад Додик (СНСД). Неодамнешните истражувања засновани на документи поднесени според FARA укажуваат на тоа дека интензитетот на лобистичките напори на Република Српска во САД нагло пораснал, особено за време на администрацијата на Трамп. Достапните податоци покажуваат дека од 2022 година, Република Српска потрошила приближно 5,64 милиони долари за регистрирано лобирање во САД, додека проекциите за периодот од 2025 година па натаму укажуваат на значително зголемување на околу 8,9 милиони долари. Ваквите бројки покренуваат прашања во врска со транспарентноста на изворите на финансирање и потенцијалното постоење на непријавени или незаконски финансиски текови – прашања што може да бараат проверка од страна на надлежните органи. Уште позначајна е содржината на конкретните договори – или, всушност, она што било договорено усно, без писмена евиденција. Истражувањата засновани на пријавите поднесени според Законот за регистрација на странски агенти (FARA) укажуваат на тоа дека целите на овие лобистички активности вклучувале укинување на американските санкции[3] против Милорад Додик и неговите соработници, промена на ставот на САД кон Канцеларијата на високиот претставник (OHR) и зајакнување на меѓународната поддршка за политичките цели на раководството на Република Српска.
Ова само по себе не претставува доказ за корупција; лобирањето за промена на државната политика може да биде целосно легално. Сепак, токму овој факт го наметнува прашањето: каде завршува легитимното политичко застапување, а каде започнува купувањето политичко влијание?
Мајкл Флин како симптом на новиот модел
Од посебен интерес е ангажманот на пензионираниот американски генерал и поранешен советник за национална безбедност, Мајкл Флин. Според пријавите поднесени до Министерството за правда на САД во рамките на FARA, Мајкл Флин бил ангажиран како консултант за Република Српска за месечен хонорар од 100.000 долари. Описот на ангажманот опфаќа стратешко советување и анализа, истражување на информации и воспоставување контакти со релевантни чинители во Вашингтон. Според тоа, клучното прашање не е само дали Милорад Додик, како приватна политичка личност, може да ангажира лобисти, туку кој ги нарачал овие услуги во конкретниот случај, кој е овластен да го одобри нивното финансирање преку јавни ресурси и врз каква правна и институционална основа. Подеднакво е важно да се утврди дали овие средства се користат во согласност со законот, јавниот интерес и релевантните сметководствени стандарди. Бидејќи станува збор за пари на даночните обврзници, а не за приватни средства на Милорад Додик, трошењето мора да биде транспарентно, проверливо и правно утемелено.
Регистрацијата според FARA обезбедува транспарентност, но сама по себе не подразбира дека сите активности се политички или етички беспрекорни. Во овој контекст, релевантен е и Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан[4]; тој предвидува дополнителни механизми за надзор над активностите што би можеле да го загрозат мирот, безбедноста и демократските институции на Западен Балкан – или, во овој конкретен случај, Дејтонскиот мировен договор. Активностите на Род Благојевиќ и Макс Приморац исто така заслужуваат внимание, особено нивните јавни ставови во врска со уставната рамка на Босна и Херцеговина, внатрешната организација на државата, концептот за „трет ентитет“ и нивниот однос кон институциите на БиХ. Сепак, самите политички ставови не претставуваат доказ за незаконско постапување. Каква било потенцијална одговорност може да се утврди само врз основа на конкретни дејствија, финансиски аранжмани и докази за законски прекршоци сторени од американските државјани вклучени во овој случај.
Според тоа, регистрацијата според FARA не служи како потврда за политичка невиност или вина, туку како механизам за транспарентност. Од клучно значење е да се утврди кој го финансира лобирањето, за кои цели и врз кого се врши лобирањето. Во одредени анализи се поврзуваат со напори насочени кон слабеење на државните институции на Босна и Херцеговина и ширење на руското политичко и безбедносно влијание. Ова е особено значајно со оглед на тоа што Дејтонскиот мировен договор беше договорен и парафиран во Дејтон, а потоа и потпишан во Париз, со цел да се стави крај на војната и да се воспостави траен мир, притоа зачувувајќи го суверенитетот, територијалниот интегритет и уставниот поредок на Босна и Херцеговина.
Што е со фондацијата „Херитиџ“ (Heritage Foundation) и европските десничарски кругови?
И тука мора да се направи јасна разлика. Фондацијата „Херитиџ“[6] има право да развива сопствени политички ставови во однос на Босна и Херцеговина. Нејзината анализа од јули 2025 година отворено се залага за значително поинаков пристап кон меѓународниот ангажман во БиХ, вклучително и концептот на три федерални единици и укинување на постоечкиот модел на меѓународна изградба на државата.
Самиот факт што таквите ставови се совпаѓаат со одредени политички позиции на Милорад Додик или на други актери во БиХ – како што се Драган Човиќ и Хрватската демократска заедница (ХДЗ БиХ) – не е доказ дека фондацијата „Херитиџ“ дејствува по нивен налог или е вклучена во нивните лобистички активности. Сепак, без дополнителна проверка и релевантни докази, таквата можност не може ниту да се исклучи.
Проблемот настанува кога политичките позиции на различни актери почнуваат да се поврзуваат со нетранспарентни мрежи за финансирање, платен пристап, поранешни владини функционери и странски политички интереси, а јавноста повеќе не може јасно да направи разлика каде завршува идеолошкото поклопување, а каде започнува организираниот личен интерес – па дури и криминалната активност. Тоа е моментот кога демократските институции мора да бараат максимална транспарентност. Исти стандарди за транспарентност за сите
Особено е проблематично кога западните држави бараат транспарентност во однос на странското политичко влијание од другите, а истовремено „гледаат низ прсти“ за сопствените мрежи за политичко лобирање.
Босна и Херцеговина не смее да стане место каде што принципите – долго време претставувани како темел на западната политика кон Балканот – се релативизираат само поради промените во политичкиот пејзаж во Вашингтон или Брисел.
Дејтонскиот договор[7] не е само рамка за политичко пазарење меѓу етничките елити. Тој претставува меѓународен мировен аранжман чија примарна цел е зачувување на мирот, како и на територијалниот интегритет и суверенитетот на Босна и Херцеговина.
Затоа, дискусијата за тоа како да се реформира Дејтонскиот договор е легитимна. Сепак, станува збор за сосема поинаква ситуација кога мрежите за лобирање се користат за остварување политички цели што не можат да се постигнат преку институциите во рамките на Босна и Херцеговина.
Специфично прашање: Потеклото на средствата од Република Српска
Овде постои уште еден елемент што заслужува посебно внимание. Доколку се користат јавни средства од Република Српска и од Босна и Херцеговина за повеќемилионски договори за лобирање во Вашингтон, граѓаните имаат право да знаат: кој точно бил ангажиран, колку и на кого му било платено, кои биле конкретните цели на договорите, кој ги одобрил средствата и какви биле резултатите од лобирањето. Подеднакво е важно да се утврди дали сите договори и активности биле соодветно пријавени пред надлежните институции во САД, дали јавните функции или јавните средства биле искористени за унапредување на приватни политички интереси и дали во овие трансакции биле вклучени посредници или финансиски текови што не биле транспарентно обелоденети. Особено е важно да се разгледа прашањето за потеклото на средствата со кои се финансираат ваквите активности, како и потенцијалната поврзаност меѓу јавните приходи, политичките интереси и ангажманите за лобирање. Доколку јавните средства се користат – директно или индиректно – за унапредување на политичките цели на поединци или интересни групи, тоа наметнува потреба од соодветен институционален и финансиски надзор.
Во овој контекст, прашањето не е само колку пари се потрошени за лобирање, туку дали тие трошоци се соодветни на постигнатиот јавен интерес, кој ги обезбедил средствата, под какви услови и во чиј интерес. Транспарентноста во однос на овие финансиски текови е од клучно значење за граѓаните на Република Српска и на Босна и Херцеговина, како и за зачувување на интегритетот на јавните институции и на демократскиот процес.
Независните студии покренуваат прашања во врска со распределбата на приходите собрани од Управата за индиректно оданочување (УИО) на БиХ. Според јавно достапните истражувања, постоечкиот систем на распределба годишно насочува околу 500 милиони евра – или приближно една милијарда конвертибилни марки (КМ) – повеќе кон Република Српска отколку што таа би добила врз основа на реалната структура на финалната потрошувачка. Овие тврдења треба да се проверат врз основа на релевантни податоци, методологии за пресметка и критериуми за распределба на приходите од индиректни даноци.
Во своите анализи, IFIMES укажа на несовпаѓањето меѓу собраните приходи од индиректни даноци и средствата што им се враќаат на ентитетите преку системот за распределба. Истовремено, официјалните економски податоци укажуваат на тоа дека коефициентите за распределба не се секогаш приспособени за да ги одразат реалните промени во финалната потрошувачка, што покренува прашања во врска со правичноста и точноста на постоечкиот модел.
Според официјалните анализи и изјави од Федерацијата на БиХ, примената на претходните коефициенти во одреден период резултираше со тоа што Република Српска доби помеѓу 120 и 150 милиони КМ повеќе средства отколку што би имала право според поновите пресметки – средства што инаку би отишле во Федерацијата на БиХ. Владата на Федерацијата на БиХ ги овласти Федералното министерство за финансии и Федералното обвинителство да поведат постапка против Република Српска за барање отштета поврзана со неисполнување на сметките во врска со приходите од индиректни даноци.[8] Во еден период, Федерацијата на БиХ придонесе приближно 72% од приходите во Управата за индиректно оданочување на БиХ (УИО БиХ), додека повлече околу 62% од распределените средства, додека Република Српска придонесе околу 24% и повлече приближно 34%.
Според анализата содржана во „Сината книга – Нов модел на развој за ФБиХ“[9], која цитира податоци од Козадра (2016), Федерацијата на БиХ учествувала со приближно 71% во вкупните плаќања на индиректни даноци во 2016 година, додека нејзиниот удел во распределбата изнесувал 63,83%. Во исто време, Република Српска учествувала со 26,88% во плаќањата, додека нејзиниот удел во распределбата бил 32,62%. Ова претставува разлика од 7,17 процентни поени на штета на Федерацијата на БиХ и 5,74 процентни поени во корист на Република Српска. Овие податоци укажуваат на значително несовпаѓање помеѓу локацијата каде што се плаќаат индиректните даноци и начинот на нивна распределба; следствено, методологијата за пресметување и користење на податоците за финалната потрошувачка претставува клучно прашање во фискалните односи во Босна и Херцеговина.
Оваа динамика покренува пошироки прашања во врска со транспарентноста и отчетноста во управувањето со јавните приходи. Граѓаните на БиХ плаќаат даноци дневно, а вкупните јавни приходи на земјата би можеле да достигнат приближно 25 милијарди КМ до 2026 година; Управата за индиректно оданочување (УИО) на БиХ собира приближно половина од овие средства преку индиректни даноци, кои потоа се распределуваат меѓу различни нивоа на власт. Бидејќи станува збор за средства што им припаѓаат на даночните обврзници и граѓаните, нивното собирање, распределба и трошење треба да бидат предмет на засилен јавен надзор.
Во овој контекст, тврдењата дека приближно 2,5 милијарди евра (5 милијарди КМ) се губат или погрешно се трошат годишно поради разни форми на злоупотреба, фиктивни или „фантомски“ проекти и корупциски шеми се особено сериозни. Ваквите тврдења од независни извори се причина за загриженост, бидејќи наведениот износ претставува приближно една петтина од вкупните јавни приходи на БиХ. Случаите на злоупотреба на јавни средства се идентификувани од независни експерти и организации на граѓанското општество врз основа на анализи, истраги и достапни факти – вклучително и информации што надлежните институции честопати не ги гонат или јавно не ги откриваат. Важно е да се има ова предвид при толкувањето на презентираните податоци.
Огромниот јаз меѓу институциите и граѓаните дополнително го комплицира разбирањето за тоа како се собираат и трошат јавните средства. Граѓаните честопати не успеваат да ги поврзат даноците што ги плаќаат со квалитетот на јавните институции, здравствените услуги, образованието или инфраструктурата. Токму поради оваа причина, корупцијата може да остане во голема мера незабележана и без соодветни последици. Доколку се утврди дека злоупотребата на јавните средства е систематска, организирана и вклучува повеќе актери, ваквите активности може да покажат карактеристики на организиран криминал, што бара интервенција од страна на надлежните судски и надзорни тела.
Дополнително прашање лежи во процесот на донесување одлуки на Управниот одбор на Управата за индиректно оданочување (УИО), каде што клучните одлуки бараат консензус на министрите за финансии на државно и ентитетско ниво. Според јавните изјави, претставниците од Република Српска го блокираат усвојувањето на нови коефициенти бидејќи нивното спроведување би ги намалило приходите за буџетот на Република Српска; во меѓувреме, прашањето за распределба е поврзано со други нерешени прашања, вклучувајќи ја класификацијата на работните места и граничните премини.
Клучното прашање, според тоа, не е само обемот на потенцијалниот финансиски диспаритет, туку критериумите што се користат за распределба на приходите, причините зошто коефициентите не се усогласени со релевантните, реални податоци за финалната потрошувачка и кој ја носи институционалната одговорност за долгогодишниот застој во донесувањето одлуки.
Доколку се потврдат значителни разлики помеѓу собраните приходи и средствата распределени на субјектите, се поставува пошироко прашање во врска со фискалната праведност и користењето на јавните средства за остварување на политички цели. Особено чувствително прашање е дали граѓаните на Федерацијата на БиХ индиректно ги финансираат политичките активности на Милорад Додик – активности насочени против државните институции и уставниот поредок на Босна и Херцеговина. Тоа прашање бара верификација врз основа на конкретни финансиски податоци, а не политички претпоставки.
Ова е особено важно бидејќи се вклучени јавни средства. Потребна е независна ревизија, а не политичка кампања. Мора да се избегнуваат две крајности. Првата е тврдењето дека секое лобирање претставува корупција. Втората е тврдењето дека сè што е формално регистрирано како лобирање е автоматски легитимно и неспорно. Ниту еден пристап не е доволен.
Регистрацијата на FARA обезбедува транспарентност, но не го претставува
…ја преиспитува работата на истражните органи. Политичкото лобирање може да биде законско, но одредена финансиска трансакција, скриен интерес или договор од типот „услуга за услуга“ (quid pro quo) би можеле да подлежат на сосема поинаква правна оценка.
Затоа, институциите на САД треба да бидат подготвени – без политичка селективност – да ги истражат сите релевантни наводи секогаш кога постојат доволно конкретни индиции. Ова не значи однапред обвинување на Милорад Додик (СНСД) или на кој било друг политички актер за кривично дело, но ниту таа можност не треба да се исклучи. Тоа значи примена на истиот принцип што важи за секој друг странски политички актер кој троши јавни средства за политички активности во САД – особено ако тие активности се насочени против уставниот и правниот поредок на државата.
Босна и Херцеговина како огледало
Парадоксално е што денес често се дискутира за странското политичко влијание кога тоа доаѓа од Москва, Пекинг или други центри на моќ, додека многу помалку внимание се посветува на можноста таквото влијание да се врши и од внатрешноста на самите западни политички системи. За Босна и Херцеговина, ова е особено чувствително прашање.
Ако некој политички актер, како што е Милорад Додик, изгуби одредена институционална или политичка битка во сопствената земја и потоа се обиде да влијае врз ставовите на големите сили преку финансиски и политички канали, дел од политичкиот процес може да се премести од Сараево и Бања Лука во Вашингтон.
Ова создава нов вид политичка асиметрија: актерот што располага со поголеми финансиски ресурси и подобар пристап до меѓународните центри на моќ може да се обиде да го надомести она што не успеал да го постигне преку домашните институции. Ако политичкото влијание може да се купи со пари, пристап и посреднички мрежи, тогаш под знак прашалник не е само транспарентноста на лобирањето, туку и интегритетот на процесот на одлучување во меѓународната политика. На крајот на краиштата, таквите практики можат да го отворат прашањето за приватизација на политичкото влијание и за претворање на пристапот до надворешната политика во привилегија резервирана за оние што можат да си дозволат да го финансираат.
Транспарентноста како граница меѓу лобирањето и корупцијата
Тенката линија меѓу лобирањето и корупцијата не се дефинира според идентитетот на лобистот, моќта на неговиот клиент или неговата политичка припадност. Таа, всушност, се одредува според транспарентноста, законитоста, изворот на средствата, природата на активностите и односот меѓу платената услуга и конкретната политичка одлука. Случајот на Милорад Додик и лобистичките активности на Република Српска во Соединетите Држави затоа бараат сериозна институционална и истражна проверка, но не и однапред донесена пресуда. Сепак, прашањето не е само дали Додик има право да ангажира лобисти, туку дали постои соодветен правен и институционален легитимитет за таков ангажман – особено со оглед на тоа што, по напуштањето на функцијата претседател на Република Српска, Додик немал никаква формална позиција во институциите на Република Српска или на Босна и Херцеговина, а сепак, наводно се користат јавни средства – конкретно пари на даночните обврзници – за овие лобистички активности, наместо неговите сопствени приватни ресурси.
Од клучно значење е да се утврдат условите под кои се финансира таков ангажман, кој ги одобрува средствата и врз која правна основа, како и дали јавните пари се користат во согласност со законот и јавниот интерес. Подеднакво е важно да се утврди дали ангажираните лобисти постапувале законски и транспарентно и дали јавните средства од Република Српска – или од Босна и Херцеговина – биле користени исклучиво за легитимно застапување на институционалните интереси или и за остварување политички цели кои, по својата природа и во рамките на уставниот поредок, бараат одлуки од надлежните институции на Босна и Херцеговина и демократски легитимитет од нејзините граѓани.
Доколку надлежните американски органи утврдат дека се прекршени одредби од американското законодавство, сите последователни истраги мора да се спроведат независно од политичката припадност или официјалната функција на вклучените актери. Следствено, ова прашање веќе не се однесува само на Милорад Додик (СНСД); тоа бара испитување на сите релевантни актери, финансиски текови и институционални врски. Понатаму, не треба однапред да се исклучи можноста истрагата да опфати странски државјани и/или странски институции, доколку постојат релевантни факти и докази што би го оправдале таквиот тек на настаните.
На крајот на краиштата, станува збор за пошироко прашање: дали американскиот политички и правен систем може да се заштити од претворање на средства од странски политички актери во политичко влијание и дали истите стандарди за транспарентност што се бараат од другите можат да се применат и врз домашните политички мрежи?
Љубљана/Вашингтон, 22 септември 2026 година
Меѓународен институт за блискоисточни и балкански студии IFIMES

