„Кога ќе го прашаат: „Како си?“, просечниот Русин обично одговара со еден збор: нормално . Животот е нормален кога не ти оди ниту исклучително добро, ниту во исклучително тешка ситуација. Тоа е нешто помеѓу „Добро ми оди“ и „Добро сум““, напиша за „Форин полиси“ Александар Џ. Мотил, професор по политички науки на Универзитетот Рутгерс во Њуарк.
„Нормалноста – или состојбата на нормалност – очигледно е релативен термин. Она што е нормално за руски пензионер кој едвај сврзува крај со крај не е нормално за претседателот Владимир Путин и неговата придружба . Сепак, повеќето Руси веројатно би се согласиле дека животот е нормален кога ви оди добро финансиски, вашите деца не ве мразат премногу, вашиот сопружник пие премногу само повремено и властите не ве вознемируваат поголемиот дел од времето.“
Фашистичкиот режим на Путин ја стави таа нормалност на тест. Пред Путин да ја започне својата целосна инвазија на Украина во 2022 година, животот беше добар за просечниот Русин – и за руските елити. Сега, четири и пол години по крвавата војна во која убиваат или рануваат околу 1.100 руски војници дневно и ја турка милитаризираната економија на земјата кон колапс, животот е сè друго освен нормален за Русите што живеат надвор од заштитените меурчиња на Москва и Санкт Петербург. Сега дури и жителите на овие два града почнуваат од прва рака да ги доживуваат ефектите од конфликтот што толку долго изгледаше далечен и речиси нереален.
Враќањето во нормалноста претпоставува барем крај на војната. А тоа, пак, во голема мера претпоставува крај на Путин. Иако отстранувањето на Путин со државен удар е можно дури и додека војната продолжува, таа не може да заврши сè додека Путин е решен да ја води за свој личен и политички опстанок.
Но, врската помеѓу нормалноста и војната оди подлабоко од Путин и неговата решеност да ја уништи Украина. За жал за Русија и нејзините соседи, нормалноста секогаш ќе биде подложна на распад – а руската агресија секогаш ќе биде можна – сè додека постојат два структурни фактори.
Првата е политичката култура на Русија и нејзиното чувство за национален идентитет. Во срцето на руската самоперцепција е културно воспоставено и длабоко вкоренето верување дека нивната земја има единствена предиспозиција за величина и право да доминира над другите народи. Така, историската мисија на Русија е токму спротивното од нормалноста: нејзината мисија не е да се потпира на своите ловорики и да ужива во животот во сопствените граници, туку да ја исполни својата историска судбина и да ја шири руската цивилизација – месијански концепт длабоко вкоренет во руското православие, но во голема мера лишен од религиозна содржина денес.
Варијанти на овие ставови ги делеле империјалните руски функционери и културни личности (како што е Фјодор Достоевски), како и антикомунистичките дисиденти (вклучувајќи го и Александар Солженицин). Истите ставови ги делат и денес Путин; патријархот Кирил, поглаварот на Руската православна црква и наводен поранешен агент на КГБ; пропагандистичкиот Путин, Дмитриј Медведев (познат по својата подготвеност да ги согорува европските престолнини со нуклеарно оружје); ексцентричниот филозоф Александар Дугин; агресивниот ТВ водител Владимир Соловјов и десетици други пропагандисти. Повеќето Руси ги делат и нив – ако не експлицитно, тогаш како дел од културното милје во кое живеат. Фактот дека овие ставови доминираат во рускиот јавен дискурс со децении, па дури и векови, сугерира дека тие се нешто подлабоко – трајна политичко-културна норма, а не збир на минливи ставови.
Со оглед на оваа тврдоглава политичка култура, на многу Руси кои се стремат кон нормалност во секојдневниот живот им е тешко да се спротивстават на тврдењата на таа култура за големината на нивната нација. На крајот на краиштата, ова ја поткопува желбата на Русите за обична, секојдневна нормалност. Дали е можно овие културни ставови да се променат? Другите нации кои имале мегаломански слики за себе биле во можност да ги напуштат и да се фокусираат на секојдневниот живот дури откако претрпеле понижувачки воени порази . Велика Британија и Франција ги загубија своите империи; некогаш агресивните Германија и Јапонија беа бомбардирани во пацифизам за време на Втората светска војна, а потоа ги пренасочија своите напори кон домашниот просперитет. Соединетите Американски Држави можеби ја учат својата лекција денес.
Овие примери сугерираат дека Русија може да прифати нормалност само ако претрпи јасен пораз во Украина. Прекинот на огнот обично нема да биде доволен. Ниту пак заминувањето на Путин. Поразот мора да биде од таков размер што дури и најгласните застапници на руската величина ќе почнат да ги доведуваат во прашање сопствените верувања. Тешко е да се замисли нешто помалку од спектакуларен колапс што конечно би им дозволил на Русите да го сторат она што го направија Германците по 1945 година: да ја прифатат одговорноста за злосторствата на нивниот водач и да станат обични граѓани на светот.
Вториот фактор што ја спречува Русија да стане нормална земја е руската држава – не типот на режим, без разлика дали е империјален, советски, фашистички или друг, туку големината и сложеноста на политичкиот ентитет што се протега во 11 временски зони и е населен со мноштво народи со различни култури, религии, истории и идентитети. Таквата држава е империјална по својата структура, со јасно дефинирани метрополи и периферни колонии чии жители имаат избор помеѓу тоа да бидат тивки поданици, де факто соработници или прогонувани дисиденти.
Царска Русија беше отворено империјална; Советскиот Сојуз, со своите хиперцентрализирани политички и економски системи, можеби беше апотеоза на империјата; а Путинова Русија сигурно останува империја, и на внатрешен план и во своите амбиции во регионот и пошироко. Сите три империи водеа репресивни политики кон своите неруски поданици , од културна репресија до затворање, депортација и геноцидна војна.
Со неколку исклучоци, мнозинството етнички Руси се чини дека се совршено задоволни од империјалната држава. Колкумина протестираа против војните на Путин во Чеченија или против инвазијата на Грузија? Колкумина можеа да го совладаат своето возбудување кога Крим стана „наш“ во 2014 година? Колку Руси навистина веруваат дека Украина е независна држава со право да го избере својот пат? Колкумина одбиваат да се борат во геноцидна војна што ги убива со алармантна брзина? (Секако, апсењето за избегнување на регрутација не е полошо од умирање во рок од околу 30 минути по испраќањето на фронтот.) Наводно либералниот опозиционер Алексеј Навални ги поддржа руските инвазии на Грузија во 2008 година и Украина во 2014 година, а пред 2022 година изразуваше разни националистички и отворено расистички ставови против неруските граѓани, само за подоцна да ги преиспита своите ставови. Украинците сакаат да кажат: „Изгребете по руски либерал и ќе најдете руски империјалист“. Ова не важи за сите, но опишува за жал честа руска црта.
Само репресијата не може да ја објасни огромната разлика во нивото на протести меѓу Москва, Техеран и Киев.
Империите неизбежно опаѓаат, а проектот на Путин нема да биде исклучок. Причините за опаѓање се многубројни, но главната е динамиката помеѓу империјалната нација која се стреми кон величина и колонизираните народи кои неизбежно го доведуваат во прашање тоа тврдење откако ќе стекнат одреден степен на идентитет. На крајот на краиштата, токму советскиот револуционер Владимир Ленин рече дека рускиот шовинизам раѓа неруски национализам и сепаратизам. Но, како Русите, убедени во величината на својата нација, треба да одговорат на барањата на неруските народи за поголема автономија и културен идентитет што го загрозуваат единството и големината на моќната империјална држава и политичката култура што ја одржува? Како што направија царевите, комунистите, а сега и Путин последователно, величината бара неруските народи да бидат замолчени. (Фактот дека некои од овие лидери самите – како Јосиф Сталин – се неруски не ја поништува структурата на нивното владеење.)
Парадоксално, Русите се најдоа заробени во маѓепсан круг што самите го создадоа. Напуштањето на политичката култура на величие и империјализам би го отворило патот кон нормалноста, но исто така би уништило еден од главните извори на емоционално задоволство и национална гордост. Распаѓањето, или барем намалувањето, на империјалната држава би помогнало многу кон можноста за поголема нормалност, но тоа би барало или огромна украинска победа што би го поткопала интегритетот на сегашната држава или перестројка во стилот на Горбачов што би ги олабавила внатрешните врски на империјата.
Нормалноста не е само посакувана цел за Русија. Таа е од големо значење и за нејзините соседи. Иако ниту културата на величина ниту империјалната држава сами по себе не се неопходни или доволни услови за Москва да започне војни, тие го олеснуваат поттикнувањето војна и ја олеснуваат агресијата да се претстави како прифатлива за руските елити и јавноста. Така, тие ја прават војната поверојатна. Да замислиме хипотетичка ситуација: дали нормална Русија, лишена од својата империјална култура и својата семоќна централизирана држава, би започнала геноцидна војна против Украина? Можно е, но не е веројатно.
Тажната, но неизбежна вистина е дека Русија ќе претставува егзистенцијална закана за своите многу соседи, особено за Украина, сè додека нејзината опсесија со величие продолжува – сè додека нормалноста останува само секојдневна аспирација, а не политичка цел.
Еден современ Катон, кој го повторува инсистирањето на својот римски претходник дека Carthago delenda est („Картагина мора да биде уништена“), веројатно би бил во право да изјави: „Русија мора да биде уништена “. Но, кој, освен Украинците, балтичките народи и Полјаците, би се согласил? Администрацијата на Трамп се чини решена да ја обнови Русија како голема сила. Европејците дури сега почнуваат да сфаќаат дека Русија веќе им објавила „хибридна војна“ – или, поточно, војна без еуфемизмот.
Голем дел од остатокот од светот денес ги смета Соединетите Американски Држави за поголема закана од Русија на Путин.
Тоа е лошата вест. Добрата вест е дека додека Путин убива украински цивили во поголем број, решителноста на Украина за победа останува несмалена, како и нејзината способност да убива руски војници побрзо отколку што Путин може да ги регрутира. Уште подобра вест е дека Путин ефикасно го исполнува повикот на Катон со продолжување на војната што ја поткопува економијата, уништува огромен број руски војници, го деморализира и го разгневува нејзиното население и му покажува на светот дека Русија е голема сила оставена од минатото. Путин ја уништува Русија.
Путин вети дека ќе ја направи Русија повторно голема. Наместо тоа, тој ја прави слаба – толку слаба што нејзиниот колапс под неговите самодеструктивни политики станува сè поверојатен со секој изминат ден. Русите можат да се охрабрат: откако ќе го напуштат верувањето дека нивната земја и држава имаат посебна судбина на империјална величина, конечно можат да уживаат во нормалноста по која копнеат.

* Оригиналниот наслов на статијата беше „Дали Русија некогаш ќе биде „нормална“?“

