На 9 септември 2026 година, претседателот на Република Србија, Александар Вучиќ, распиша предвремени парламентарни избори за 25 октомври 2026 година и истовремено го распушти Народното собрание избрано на 17 декември 2023 година. Одлуката е донесена врз основа на образложен предлог поднесен од Владата на Србија на 7 септември 2026 година. Изборната кампања ќе трае законски утврдениот минимален период од 45 дена.
Овие предвремени парламентарни избори претставуваат еден од најзначајните политички тестови за Србија во последните години. Тие се одржуваат во услови на длабока политичка поларизација, повеќемесечни студентски протести и сè погласни барања за промени во начинот на кој се управува со државата. Истовремено, властите ги претставуваат изборите како институционален механизам преку кој граѓаните ќе одлучуваат за идниот правец на земјата.
Суштинското прашање на овие избори не е само кој ќе обезбеди мнозинство во Народното собрание на Република Србија, туку дали изборниот процес ќе создаде нов политички легитимитет и ќе ги ублажи длабоките општествени поделби во земјата.
На 14 септември, Вучиќ најави[2] дека ќе поднесе оставка од функцијата претседател на Република Србија на 27 септември. Следствено, парламентарните избори отвораат можност за негова транзиција од шеф на државата во шеф на владата – потег што, доколку биде избран за премиер по гласањето, би му овозможил да задржи клучна политичка улога. Блокот предводен од Српската напредна странка, кој настапува под слоганот „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, влегува во кампањата со Александар Вучиќ како кандидат за премиер; со тоа, изборите добиваат карактер на персонализиран референдум за неговите политики и идниот политички статус. Оваа персонализација претставува и предност и потенцијална слабост: додека владејачкиот блок располага со значителен институционален и организациски капацитет, висока препознатливост и политичко искуство, дел од гласачкото тело сè повеќе ја заснова својата одлука на ставот кон самиот Вучиќ, наместо само на политиките што тој ги застапува. Студентското движење – нов политички фактор
Студентското движење внесува посебна димензија во изборите; за време на долготрајните протести, тоа еволуираше од првичното барање за утврдување одговорност за трагедијата на железничката станица во Нови Сад, во поширок повик за политички промени.
Во ноември 2024 година, шеснаесет лица загинаа по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад. Овој настан послужи како катализатор за масовни протести кои постепено добија поширока политичка димензија. Во мај 2025 година, студентското движење како свое централно барање го постави распишувањето на предвремени парламентарни избори.
Ова создаде нова политичка реалност: студентското движење повеќе не е само општествено движење, туку потенцијална политичка сила способна значително да влијае врз изборниот исход. Изборната листа на студентското движење ја предводи професорот Илија Срдановиќ. Објавената конечна листа, „Студентска листа – Студентите победуваат“, содржи 250 кандидати, меѓу кои – според достапните информации – практично нема активни студенти.[3]
Сепак, потребна е посебна претпазливост при анализата на студентското движење, особено во однос на составот на таканаречената „студентска листа“. Самото име не подразбира дека листата се состои исклучиво од студенти; ова е клучен детал за разбирање на вистинскиот политички и општествен состав на листата, а не само споредна забелешка. Листата вклучува голем број кандидати кои не се студенти, како што се професори, лекари, уметници, претприемачи и други јавни личности. Меѓу кандидатите има поединци кои претходно биле поврзани со различни политички фракции – вклучително и Српската напредна странка (СНС) – или кои соработувале со неа на одреден начин.
Досега, студентското движење нема претставено јасно артикулирана, сеопфатна или темелно разработена политичка програма, додека процесот на составување на кандидатската листа покрена бројни прашања во врска со критериумите, методологијата и транспарентноста при изборот на кандидати. Особено е индикативно тоа што поединци, кои претходно се спомнувале како сигурни кандидати, биле изоставени од листата без убедливо јавно објаснување и преку методологија на која ѝ недостасувала соодветна транспарентност. Меѓу нив се ректорот на Универзитетот во Белград, Владан Ѓокиќ; професорот на Филолошкиот факултет во Белград, Мило Ломпар; и други. Овој начин на составување на листи остава отворени прашања во однос на политичката кохерентност на студентското движење, критериумите за внатрешно одлучување и неговата способност да ја трансформира широката општествена мобилизација во јасно структурирана политичка платформа. Негова карактеристика е тоа што не е организирано како конвенционална политичка партија и не е формално поврзано со традиционалните партиски поделби. Истовремено, токму таа непартиска природа на студентското движење претставува и потенцијална слабост, особено со оглед на појавата – во рамките на неговото пошироко политичко опкружување – на поединци со претходен политички ангажман, како и на наводите поврзани со нивните врски во однос на номиналниот БДП, при што се предвидува Србија да ги надмине другите земји во регионот и до 2027 година да стане најголемата економија според овој показател. Меѓународниот углед на Србија дополнително се зајакнува со одлуката таа да биде домаќин на финалето на УЕФА Лигата на Европа во 2029 година[4] – голем меѓународен спортски настан што нуди можност за дополнителна промоција на Србија на европската и светската сцена.
ЕУ останува најважниот економски партнер на Србија, учествувајќи со 58,3% во вкупната надворешна трговија на земјата во 2025 година и со 37,6% во приливот на странски директни инвестиции во 2024 година.[5] Следствено, одржувањето на европската перспектива и посветеноста кон членството во ЕУ се од особено значење за Србија, иако Белград истовремено настојува да го зачува просторот за соработка со други глобални актери.
Соочување со минатото и регионалната димензија на кампањата
Ставовите кон војните од 1990-тите години претставуваат особено чувствително прашање во пресрет на изборите.
Реакциите на погребот на Ратко Младиќ и на пресудата против Хашим Тачи повторно ги актуелизираа прашањата за тоа како Србија се соочува со своето воено минато, каков е нејзиниот став кон одлуките на меѓународните судови и какви се односите на Белград со Сараево, Приштина и Загреб.
Вучиќ призна дека Србија платила политичка цена за ова, но истовремено повика на зачувување на мирот и избегнување нови регионални конфликти. Тој особено нагласи дека на Србија не ѝ е потребна „втора половина од 1990-тите“.
Оваа порака ја одразува свесноста на властите дека повторната регионална дестабилизација би имала сериозни политички и економски последици за Србија.
Меѓународниот институт IFIMES смета дека зачувувањето на мирот и стабилноста е од стратешки интерес за Србија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Косово и сите држави од Западен Балкан. Прашањата што произлегуваат од военото минато не смеат да се потиснуваат; напротив, тие мора соодветно да се решаваат преку институциите, владеењето на правото и политичкиот дијалог, а не преку закани и мобилизација на националните чувства. Односите меѓу Србија и Босна и Херцеговина
Изборната кампања во Србија би можела да има непосредни последици за Босна и Херцеговина, особено во однос на релациите меѓу Белград и Сараево и прашањето за иднината на Република Српска.
Во неодамнешните изјави, Вучиќ ја нагласи потребата од смирување на тензиите и избегнување провокации, наведувајќи дека Србија нема да одговори провокативно и дека зачувувањето на мирот и стабилноста е од клучно значење. Односите меѓу Србите и Бошњаците и понатаму се оптоварени со ниско ниво на меѓусебна доверба и различни перцепции за военото минато, но сепак постојат и одредени знаци за подобрување на нивните односи. Изборните кампањи во Србија и во Босна и Херцеговина би можеле дополнително да ги зголемат политичките тензии, но по изборите ќе биде неопходно да се создаде простор за нормализација на односите и обновување на меѓусебната доверба.
Таквиот пристап е од витално значење за спречување на националистичка ескалација. Србија има значително политичко влијание во Босна и Херцеговина, но тоа влијание носи и одговорност. Белград, особено во изборниот период, треба да го искористи својот политички капитал за зачувување на мирот, стабилноста и дијалогот, а не за продлабочување на постоечките поделби.
Три можни изборни сценарија
Прво сценарио – континуитет на власта на Српската напредна странка (СНС).
СНС влегува во изборите како фаворит и освојува најголем број мандати, а Александар Вучиќ ја презема функцијата премиер по изборите. Во тоа сценарио, Србија би го задржала континуитетот на власта, но тоа само по себе не би значело излез од политичката криза.
Според истражувањето на агенцијата „Фактор плус“[6], објавено на почетокот на септември 2026 година, СНС има поддршка од 47,2% од определените гласачи, додека студентската листа има 31,5%. Истражувањето е спроведено во текот на август и септември на примерок од 1.200 испитаници. Истовремено, значителен дел од гласачкото тело сè уште нема донесено конечна одлука, поради што исходот од изборите останува неизвесен.
Второ сценарио – СНС останува релативен победник, но без стабилно мнозинство.
СНС останува релативен победник на изборите, но без доволно мандати за формирање стабилно парламентарно мнозинство. Ваквиот исход би отворил простор за преговори со помалите партии, но веројатно и со дел од опозициските структури.
Формирањето влада би барало повисок степен на политички компромис и би можело да доведе до посложени и почувствителни односи во рамките на парламентарното мнозинство, при што би постоел зголемен ризик од политичка нестабилност.
Трет сценарио – силен резултат на студентскиот и опозицискиот блок.
Доколку студентите успеат да мобилизираат голем број нови гласачи и да ги обединат различните опозициски фракции, изборите би можеле значително да ја променат постоечката рамнотежа на политичките сили. Сепак, евентуалната промена на власта би била само првиот чекор. Клучните предизвици би вклучувале формирање функционална влада, реформирање на институциите и преземање одговорност за управување со државата. Според достапните анкети за јавното мислење, студентската листа во моментов ужива поддршка од приближно 31,5 % од гласачите кои се веќе определени.
Истовремено, составот на кандидатските листи сè уште не го одразува претходно истакнуваното ниво на политичко и професионално искуство. Претходните улоги на кандидатите и нивното менаџерско искуството и професионалната заднина ќе бидат од клучно значење при проценката на нивната способност да се справат со сложените предизвици со кои се соочува Србија, особено во рамките на сложеното и непредвидливо регионално и меѓународно опкружување.
Изборите како тест, а не само како победа
Клучното прашање на изборите нема да биде само кој ќе освои најмногу пратенички места, туку во која мера изборниот процес ќе резултира со исход што е широко прифатен како легитимен.
За власта, освојувањето парламентарно мнозинство не е доволно; таа мора да обезбеди инклузивен и транспарентен изборен процес што ќе даде резултат прифатлив дури и за политичките актери што ќе изгубат.
И за опозицијата, постигнувањето значаен изборен резултат е недоволно. Таа мора да покаже способност да понуди остварлива програма за управување со државата, наместо само политичка алтернатива заснована главно на противење кон Вучиќ.
За студентското движење, најголемиот предизвик ќе биде претворањето на силната општествена мобилизација во политички исход, при истовремено зачувување на сопствениот кредибилитет и наднапартискиот карактер.
Без оглед на исходот, изборите на 25 октомври нема автоматски да ја решат политичката криза во Србија. Иако може да го означат почетокот на нова политичка фаза, нејзиниот тек ќе зависи од односот на политичките сили, капацитетот на институциите и подготвеноста за дијалог.
Доколку власта ја задржи контролата врз парламентарното мнозинство, нејзиниот клучен предизвик ќе биде нормализирање на односите со делот од општеството што учествуваше во протестите. Доколку опозицијата постигне значаен резултат, ќе треба да покаже дека може да понуди функционална и стабилна алтернатива. Ако ниту една политичка групација не успее да формира стабилно мнозинство, ќе следи период на интензивни преговори и политичка неизвесност.
Затоа, од клучно значење ќе биде Србија да излезе од изборниот процес со пофункционални институции, пониско ниво на поларизација и појасен политички правец.
Пред изборите, Вучиќ изјави дека Србија мора да ги зачува мирот и стабилноста, да избегнува провокации и да се држи подалеку од враќање во „втората половина на 90-тите години“. По 25 октомври, ќе може да се процени во која мера оваа порака ја сочинува основата на идната политичка стратегија на Србија, наспроти тоа дали служела само како дел од изборната кампања. Истовремено, додека Вучиќ во своите јавни изјави ја нагласува потребата од зачувување на мирот, стабилноста и институционалните процеси, претставниците на студентската листа ги повикуваат граѓаните да излезат на улиците по затворањето на гласачките места на 25 октомври. Според нивните јавни изјави, тие имаат намера да го одбранат изборниот резултат што веќе го прогласуваат за победа – и за кој тврдат дека е загрозен. Овој остар контраст меѓу повиците за институционално дејствување и најавата за мобилизација на улиците по изборите претставува клучен фактор за разбирање на тоа како би можеле да се одвиваат настаните по гласањето; тој укажува на потенцијален ризик од натамошна политичка поларизација, дестабилизација на атмосферата по изборите и можни улични немири – особено доколку изборниот резултат биде оспорен или отфрлен од клучните политички актери.
Според тоа, изборите претставуваат многу повеќе од битка за пратенички места. Нивното демократско значење ќе зависи од условите на изборната кампања, нивото на политичка конкуренција, учеството на нови политички актери, транспарентноста на изборниот процес и подготвеноста на сите релевантни политички сили да ги прифатат изборните резултати. По изборите, за Србија ќе биде особено важно да ја задржи својата регионална улога и да продолжи да дејствува како клучен економски и политички центар на Западен Балкан, истовремено продолжувајќи го процесот на европска интеграција.
ИФИМЕС Љубљана/Вашингтон/Брисел/Белград, 24 септември 2026 година

