Противењето на Бугарија на предложените европски санкции против московскиот патријарх Кирил отвора прашање што е многу пошироко од ефикасноста на една конкретна санкциска мерка. Суштинската дилема е дали еден верски водач може да биде изземен од одговорност кога својот духовен и институционален авторитет го става во служба на воена и државна политика, пренесе Религија.
Образложението на Софија е дека санкциите против Кирил би имале главно симболично значење, дека нема реално да го спречат неговото дејствување и дека Москва би можела да ги претстави како мешање на Европа во црковните работи. Таквиот аргумент на прв поглед делува прагматично. Но тој ја промашува суштината. Санкционирањето на верски водач поради неговото јавно политичко дејствување не значи санкционирање на религијата што ја претставува. Тоа не е напад врз Православието, врз богослужбата, догмата или црковната автономија. Станува збор за одговор на конкретно однесување на јавна личност која располага со големо општествено влијание и го користи тоа влијание за да ѝ обезбеди духовна и морална легитимација на една војна.
Верската титула не смее да претставува имунитет од политичка одговорност. Патријархот Кирил одамна не настапува единствено како духовен поглавар чија задача е да повикува на мир, помирување и запирање на страдањата. Под негово раководство, влијателни структури на Руската православна црква ја поврзаа својата реторика со идеологијата на „рускиот свет“, со геополитичките цели на руската држава и со претставувањето на војната како историска и духовна мисија.
Кога верскиот авторитет се користи за оправдување агресија, за мобилизирање на населението или за создавање впечаток дека една државна политика има божествена потврда, повеќе не станува збор само за теологија и вера. Религијата тогаш се претвора во инструмент на политичка моќ. Токму на оваа разлика укажа и лидерот на „Продолжуваме со промената“, Асен Василев. Реагирајќи на позицијата на бугарската влада, тој изјави дека не гледа проблем во воведувањето санкции против Кирил, кого го опиша како службеник на КГБ, а не како духовно лице. Василев побара објаснување зошто Софија ги доведува во прашање европските мерки и нагласи дека, дури и кога санкциите се симболични, тие треба да испратат јасна порака дека Русија е агресор, а Украина е жртва.
Неговата квалификација за Кирил е политички остра и останува негова одговорност. Но суштината на аргументот е значајна: не може секое дејствување на еден црковен поглавар автоматски да биде прогласено за верска активност само затоа што доаѓа од човек во мантија. Кога верски водач настапува како политички актер, ја поддржува државната пропаганда и ѝ дава морално оправдување на воената сила, тогаш неговите постапки мора да бидат оценувани и во политички и во правен контекст. Затоа тврдењето дека санкциите би биле „само симболични“ не е доволен аргумент за нивно отфрлање.
Во меѓународната политика симболичните мерки не се безначајни. Тие воспоставуваат стандарди и ја определуваат границата меѓу она што една политичка заедница го прифаќа и она што одбива да го нормализира. Нивната порака е дека постојат облици на јавно дејствување кои не смеат да останат без институционален одговор. Санкциите против Кирил веројатно нема да ја променат политиката на Кремљ, нема да го спречат да проповеда во Русија и нема непосредно да ја запрат војната. Но тоа не значи дека се бесмислени. Нивното значење е во принципот дека Европската унија не треба да прави исклучоци за луѓето кои го користат својот авторитет за оправдување агресија – без разлика дали носат политичка функција, воена униформа или верска облека.
Доколку Европа прифати дека статусот на верски поглавар е доволна причина едно лице да биде изземено од санкции, таа воспоставува опасен преседан. Политичарите, воените команданти и пропагандистите би можеле да сносат последици, додека верските водачи што на нивните постапки им обезбедуваат морално и духовно покритие би останале недопирливи. Таквиот принцип не би останал ограничен на Русија, Украина или на православниот свет. Денес станува збор за московски патријарх. Утре може да станува збор за католички бискуп, протестантски проповедник, исламски верски водач, рабин или претставник на која било друга религиозна заедница што го користи својот авторитет за поттикнување насилство, оправдување територијални освојувања или прогласување на политичките противници за непријатели на Бога.
Правилото мора да биде исто за сите. Не смее да има колективно обвинување на христијаните, муслиманите, Евреите или припадниците на која било верска заедница поради постапките на одделни водачи. Но не смее да постои ниту автоматски имунитет за верските поглавари само поради функцијата што ја извршуваат.
Овој принцип е содржан и во европскиот систем за заштита на човековите права. Членот 9 од Европската конвенција за човекови права ги гарантира слободата на мислата, совеста и религијата, како и правото верата да се исповеда поединечно или заеднички, јавно или приватно. Но истата одредба јасно предвидува дека слободата на јавно манифестирање на религијата може да биде ограничена кога таквото ограничување е пропишано со закон и е неопходно во едно демократско општество заради јавната безбедност, заштитата на јавниот ред, здравјето, моралот или правата и слободите на другите. Тоа е важна правна граница. Внатрешното право на човекот да верува е неприкосновено. Но начинот на кој верскиот авторитет се манифестира во јавниот простор не е над правото, особено кога се поврзува со оправдување насилство, агресија или загрозување на правата на други луѓе.
Оттаму, европските институции имаат не само право туку и обврска да прават разлика меѓу заштитата на верската слобода и спречувањето на нејзината политичка злоупотреба. Секако, секоја санкција мора да има јасна правна основа, да се темели врз конкретни постапки и докази и да биде пропорционална на целта. Но повикувањето на верската слобода само по себе не може да биде доволно за да се исклучи можноста за одговорност.
Верската слобода не е дозвола религијата да се користи како средство за легитимирање воена агресија. Затоа санкциите против Кирил не би биле насочени против она во што тој верува, туку против начинот на кој го употребува својот јавен и институционален авторитет. Аргументот дека таквата одлука би можела да биде искористена за антиевропска пропаганда, исто така, не е убедлив.
Руската пропагандна машинерија ќе пронајде повод за напади врз Европа без оглед на тоа дали Кирил ќе биде ставен на санкциска листа. Доколку европските држави ги приспособуваат своите одлуки според тоа како Москва би можела пропагандно да ги претстави, тогаш Кремљ фактички добива можност да ги определува границите на европската политика.
Особено чувствителен е фактот што противењето доаѓа од Бугарија, православна земја-членка на Европската унија. Токму православните држави имаат дополнителна морална одговорност да покажат дека критиката на патријархот Кирил не е критика на Православието.
Православната вера не може да се поистовети со геополитичките интереси на Москва. Ниту еден црковен поглавар нема монопол врз Православието, ниту право државната политика на својата земја да ја претставува како израз на Божјата волја. Заштитата на Кирил од политички последици затоа не ја штити Црквата. Напротив, таа го зацврстува впечатокот дека црковната институција може да биде ставена во служба на државната пропаганда без никаква одговорност. А тоа е штетно и за самата вера.
Кога проповедалницата се претвора во продолжение на државната говорница, Црквата престанува да биде морален коректив на власта и ризикува да стане нејзин идеолошки инструмент. Затоа вистинското прашање не е само дали Кирил поседува средства во европски банки или дали забраната за патување лично ќе го погоди.
Прашањето е каков стандард сака да воспостави Европа. Дали верските лидери што оправдуваат војна ќе бидат третирани како јавни актери со реална политичка одговорност или нивната титула ќе им обезбедува заштита каква што не ја уживаат другите влијателни личности? Одговорот мора да биде недвосмислен. Секој верски водач, без разлика на религијата, титулата или бројот на следбеници, мора да сноси одговорност доколку го користи својот авторитет за оправдување агресија, поттикнување насилство или ширење политичка омраза.
Тоа не е напад врз верската слобода. Тоа е заштита на верата од нејзиното претворање во политичко оружје. А кога мантијата се користи како оружје, молчењето повеќе не е неутралност. Тоа станува дозвола истото да се повтори.
