Социјалните мрежи се главен извор на вести за 52 проценти од младите луѓе . Последното истражување направено во Хрватска , се фокусира на генерацијата Z, или оние родени помеѓу 1997 и 2012 година., го потврди светскиот тренд. Речиси една третина ги добиваат информациите главно преку интернет портали, додека телевизијата, радиото и весниците се главен извор на информации само за 15 проценти од младите луѓе пишува Index. Агенцијата за електронски медиуми (АЕМ), со својат анализа исто така, откри дека 52 проценти од хрватските граѓани повремено или често намерно ги избегнуваат вестите подолги периоди, додека речиси четири проценти повеќе воопшто не ги следат.
- Социјалните мрежи за прв пат пред телевизијата и порталите
- Телевизијата и порталите губат публика
- Експертите очекуваат понатамошен раст на социјалните мрежи
- Зошто младите ги избегнуваат вестите?
- „Довербата во медиумите во Хрватска е релативно ниска“
- „Медиумите треба да бидат заштитени како општествен капитал“
- Медиумите се натпреваруваат за вниманието на сè поподелената публика
- „Медиумите не ја изгубија битката, но го загубија својот монопол“
- Најголемиот проблем не е само дезинформациите
- „Алгоритмот може да одреди што ќе видиме, а што не.“
- Како да се избегне информативен меур?
Социјалните мрежи за прв пат пред телевизијата и порталите
Резултатите од анкетата покажуваат дека навиките на помладите генерации значително се разликуваат од оние на постарите. Младите сè повеќе наоѓаат вести на социјалните мрежи, а сè помалку директно следат телевизиски програми, радиостаници и информативни портали.
Сличен тренд се забележува и на глобално ниво. Во јуни, Институтот за проучување на новинарството на Ројтерс го објави својот Извештај за дигитални вести за 2026 година, во кој се открива дека социјалните медиуми и видео платформите за прв пат станаа најчестиот извор на вести.
Според анкетата на Ројтерс, 54 проценти од испитаниците ги користат социјалните мрежи и видео платформите како извор на вести, 52 проценти користат телевизија, а 51 процент користат информативни портали и апликации. Со ова, дигиталните платформи за прв пат ги надминаа традиционалните информативни канали.
Телевизијата и порталите губат публика
Податоците на Ројтерс покажуваат дека од 2020 година, користењето на телевизијата како извор на вести се намалило за 13 процентни поени, а на онлајн порталите за 12 поени. Во истиот период, социјалните мрежи бележат силен раст како канал преку кој граѓаните пристапуваат до информации.
Во Хрватска, таква промена сè уште не се случила на ниво на вкупното население. Според истражувањето на AEM, телевизијата и интернет порталите сè уште се главни извори на информации, по што следат социјалните мрежи и радиото.
Но, помладите генерации покажуваат различни навики. Меѓу членовите на Генерацијата Y, родени помеѓу 1981 и 1996 година, социјалните медиуми се главен извор на информации за 32 проценти од испитаниците, додека 45 проценти од нив ги добиваат информациите претежно преку портали.
Експертите очекуваат понатамошен раст на социјалните мрежи
Медиумските експерти веруваат дека промените во начинот на кој се обезбедуваат информациите би можеле да се забрзаат и во Хрватска. Доколку продолжат трендовите што се забележуваат низ целиот свет, социјалните мрежи би можеле да станат главен извор на вести за повеќето граѓани во следните неколку години.
Таквиот развој на настаните би значел понатамошен пад на важноста на телевизијата и интернет порталите како главни канали на информации. Експертите предупредуваат дека промената не е само технолошка, туку вклучува и поинаков став на публиката кон вестите.
Зошто младите ги избегнуваат вестите?
Студијата на AEM идентификуваше три главни фактори поврзани со избегнувањето вести. Првиот е таканаречената анксиозност од вести, или емоционална реакција на прекумерна количина информации, особено негативна содржина.
Друг фактор е граѓанската апатија. Истражувачите сугерираат дека избегнувањето на вестите може да биде дел од пошироко оддалечување од политиката и јавниот живот, што предизвикува некои граѓани да бидат помалку вклучени во актуелните настани.
Третата причина се однесува на перцепцијата за непрофесионализам на медиумите. Испитаниците се вознемирени од прекумерното производство на содржина, сензационализмот и неважните вести, но и од начинот на кој медиумите ги презентираат информациите.
„Довербата во медиумите во Хрватска е релативно ниска“
Професорката Маријана Грбеша Жензеровиќ од Загрепскиот факултет за политички науки смета дека истражувањето ги потврдува проблемите што се присутни со години. Таа предупредува дека медиумите мора сериозно да ги разберат причините зошто граѓаните ја губат довербата во нив.
„Истражувањето на Агенцијата за медиуми потврди некои озлогласени трендови што ги следиме веќе неколку години – довербата во медиумите во Хрватска е релативно ниска, а избегнувањето на вестите е исклучително високо. Ова, секако, не е добро и медиумите треба сериозно да ги сфатат ваквите повратни информации од граѓаните“, рече Грбеша Зензеровиќ.
Во мај, професорката презентираше истражување на кое соработуваше, спроведено за AEM од страна на социологот Иван Буриќ. Таа верува дека враќањето на довербата на граѓаните не може да биде единствена одговорност на новинарите и уредниците, туку бара учество на пошироката заедница.
„Медиумите треба да бидат заштитени како општествен капитал“
„Апсолутно сите клучни актери – од политиката до сопствениците на медиуми – треба, во новите пазарни и технолошки околности, да ги сметаат медиумите за општествен капитал кој треба да се заштити по секоја цена. Ова сè уште не е случај овде“, истакнува Грбеша Зензеровиќ.
Тој додава дека јавноста честопати станува свесна за важноста на професионалните медиуми само во вонредни околности. Како пример ги наведува пожарите што ја зафатија Далмација во текот на летото, кога граѓаните бараа проверени и навремени информации.
„Медиумите мора да разберат дека ова е нивната најголема пазарна и општествена вредност, а не хиперпродукција на содржина од ѓубре. Тоа е патот кон пропаст“, заклучи Грбеша Зензеровиќ, повикувајќи ги медиумите да се фокусираат повеќе на кредибилитетот и квалитетот на информациите.
Медиумите се натпреваруваат за вниманието на сè поподелената публика
Професорката Сузана Перан од Одделот за комуникациски студии на Католичкиот универзитет во Хрватска верува дека медиумите денес мора да се борат за вниманието на публиката што ги следи вестите на сè поголем број различни платформи.
„Борбата за кликови, брзина на објавување, сензационализам, како и содржина што е прилагодена на логиката на социјалните мрежи е сè поголем предизвик за кредибилитетот на медиумите. Овој кредибилитет не може да се изгради, ниту да се обнови или добие со довербата на публиката, со една кампања, проект или со употреба на некоја нова технологија“, вели Перан.
И покрај промените, Перан верува дека традиционалните медиуми имаат иднина. Но, тие ќе мора да се прилагодат на новите технологии и променливите навики на публиката. Тој им придава особено значење на некомерцијалните медиуми и оние поврзани со локалните заедници.
„Зборувајќи за традиционалните медиуми, би рекол дека тие имаат иднина, но сепак ќе мора да се прилагодат не само на новите технологии, туку и на навиките на публиката кои се променија. Улогата на јавните медиумски услуги, како и на локалните медиуми, е посебна во овој поглед“, заклучи Перан.
„Медиумите не ја изгубија битката, но го загубија својот монопол“
Томислав Левак, професор и предавач на Академијата за уметност и култура во Осиек, исто така зборуваше за промените во медиумските навики. Тој докторираше на тема ширење дезинформации на социјалните мрежи и комуникациските платформи.
Левак е исто така коавтор на студијата „Бегство од виртуелното корсо – нови трендови во употребата на социјалните медиуми од генерацијата Z“, објавена во 2018 година. Тој верува дека растечкото влијание на социјалните медиуми претставува долгорочна промена во начинот на кој ги примаме информациите.
„Медиумите не ја изгубија битката, но го загубија монополот врз влезот во информацискиот простор. Трендот, сепак, има структурен карактер: младите се информираат преку видеа, креатори на содржини и препораки од алгоритми, додека хрватската генерација Z ги користи социјалните мрежи и дигиталните платформи како главен извор на информации“, истакнува Левак.
Според неговата проценка, социјалните медиуми би можеле да станат главен извор на вести за поголемиот дел од хрватското население во следните две до пет години. Ова е особено точно ако медиумите не развијат сигурни и брзи формати прилагодени на платформите што ги користи публиката.
Најголемиот проблем не е само дезинформациите
Левак верува дека професионалните медиуми можат да ја задржат својата улога како проверувачи на факти и сигурни извори на информации. Но, тој предупредува дека тие мора да бидат присутни на платформи каде што публиката веќе е таму, наместо да се потпираат исклучиво на сопствените портали.
Заедно со дезинформациите, таканаречениот информациски меур се издвојува како една од најголемите опасности на социјалните мрежи. Тоа е ситуација во која алгоритмите главно им покажуваат на корисниците содржина што одговара на нивните постоечки ставови и интереси.
Сличен проблем е таканаречената ехо-комора, позатворена заедница во која истите или слични мислења постојано се повторуваат. Спротивставените аргументи во ваквите групи ретко стигнуваат до корисниците, што може дополнително да ги зајакне нивните постоечки верувања.
„Алгоритмот може да одреди што ќе видиме, а што не.“
„Последиците се поларизација, намалена способност за разбирање на различните позиции, емоционално консумирана јавна дебата и слабеење на заедничката фактичка основа за демократско донесување одлуки. Проблемот не е само што некој добива информации на TikTok или Instagram, туку што алгоритам може да одреди што ќе види, а што не“, вели Левак.
Затоа, тој препорачува граѓаните да следат повеќе извори на информации и да не се потпираат само на содржината што им ја нудат алгоритмите на социјалните медиуми. Тој особено ја нагласува важноста на проверката на информациите пред да се споделат.
Како да се избегне информативен меур?
„Препорачувам следново: следете повеќе извори со различни политички и професионални ставови; пред да споделите, проверете кој е авторот, кога е објавено, дали има извори и покриеност во релевантните медиуми; правете разлика помеѓу мислење, рекламирање и проверени информации и намерно следете експерти и медиуми со кои не се согласуваме“, советува Левак.
Тој нагласува дека ваквите навики можат да им помогнат на граѓаните да добијат поцелосна слика за настаните и полесно да препознаваат несигурни информации. Тој верува дека е важно редовно да се изложувате на аргументи што се разликуваат од вашите сопствени верувања.

