Овој настан повторно ја разгоре дебатата за состојбата на цивилната заштита низ цела Европа и ограничената улога што ја има Европската Унија во таа област, пишува Euronews .
Што може, а што не може да направи ЕУ?
Европската Унија има многу ограничени директни овластувања кога станува збор за цивилните засолништа. Според член 196 од Договорот за функционирање на Европската Унија, одговорноста за цивилната заштита е целосно на секоја земја-членка.
ЕУ може само да помага или да координира напори, но не може да наметнува обврски за изградба на засолништа, финансирање бункери или поставување технички стандарди. Поради принципот на супсидијарност, рацете на Брисел се врзани за ова прашање, освен ако сите земји-членки не се согласат на промена на договорот.
Она што ЕУ го контролира е капацитетот за итни интервенции. Механизмот за цивилна заштита на Унијата (UCPM), кој функционира преку Координативниот центар за одговор во итни случаи, им овозможува на земјите-членки да побараат помош кога нивните национални капацитети се преоптоварени.
Во такви ситуации, може да се мобилизира европската резерва на rescEU, залиха од привремени засолништа. Сепак, овие засолништа се модуларни единици, шатори и монтажни кампови, наменети за грижа на раселени лица, а не бункери отпорни на експлозии за заштита на цивилите.
ЕУ издвои повеќе од 196 милиони евра за засолништата на rescEU, лоцирани во шест земји-членки, за периодот 2021-2027 година. Шведска има најголеми залихи, со капацитет за сместување на 36.000 луѓе, во вредност од 40,4 милиони евра.
Полска гради шест преносни „контејнерски градови“ во вредност од 35,5 милиони евра, додека дополнителни резерви имаат Хрватска, Словенија, Шпанија и Романија.
Секоја земја-членка, вклучително и Кипар, може да побара активирање на овие резерви, при што ЕУ покрива до 100% од трошоците за транспорт. Сепак, важно е да се нагласи дека овие резерви се наменети за сценарија за раселување, како што се поплави, земјотреси или бегалски бранови предизвикани од конфликти, а не за заштита на населението на местото на напад.
Кипар би можел да побара да биде домаќин на сопствена резерва rescEU на своја територија со средства од ЕУ, но до денес не е поднесено такво барање.
Лекции од Украина
Најголемиот тест за способноста на ЕУ да обезбеди сместување во итни случаи се случи по руската инвазија на Украина во 2022 година. Преку Механизмот за цивилна заштита, ЕУ испорача повеќе од 140.000 тони помош во вкупна вредност од 796 милиони евра.
Помошта за сместување изнесуваше 62,3 милиони евра и вклучуваше повеќе од 3.000 префабрикувани станови за 30.000 луѓе, 16.000 кревети и милиони ќебиња и шатори.
Оваа операција потврди дека ЕУ може брзо да се мобилизира, но исто така ги покажа и своите ограничувања. Додека ЕУ им обезбедуваше помош на раселените лица, во Украина беа изградени и финансирани со национални средства утврдени метро станици и засолништа.
Големи разлики во покриеноста со засолништа
Јазот меѓу земјите-членки во однос на достапноста на цивилни засолништа е огромен. Финска, на пример, има 50.500 засолништа кои можат да сместат 85% од нејзиното население, благодарение на доктрината за тотална одбрана.
Нордиските и балтичките држави се генерално добро подготвени. Од друга страна, Германија има помалку од 600 функционални бункери, кои покриваат само околу 0,5% од населението, иако владата најави инвестиција до 30 милијарди евра за зголемување на капацитетот.
Холандија речиси и да нема функционални засолништа, додека Франција, Италија и Шпанија имаат минимална покриеност, со планови фокусирани првенствено на природни катастрофи.
Кипар ја започна својата програма за засолништа во 1999 година со пренамена на постојните подземни простори. Владата сега подготвува закон со кој ќе се бара подземните простори во новите станбени згради да служат и како засолништа.
Кое е вистинското влијание на Брисел?
Без измени на основните договори, воведувањето на задолжителни стандарди за засолништа на ниво на ЕУ не е можно. Сепак, Унијата има на располагање некои индиректни политички инструменти. Фондот за превенција и подготвеност на UCPM, вреден 1,26 милијарди евра, поддржува национални проценки на ризик и прекугранични вежби.
По криза, кохезиските фондови можат да се користат за обнова на засолништата. Сепак, ЕУ сè уште не започнала никакви специфични програми насочени кон трајна инфраструктура за цивилни засолништа во земјите-членки. Засега, одговорноста останува кај националните влади, додека улогата на Брисел е во голема мера ограничена на реагирање откако ќе се случи криза.
